Ćwiczenia z psychologii klinicznej: przypadki do analizy z omówieniem

Ćwiczenia z psychologii klinicznej, czwarty rok. Prowadzący wyświetla krótki opis pacjenta i daje dziesięć minut na analizę w parach. Po chwili ktoś pyta: „Ale co właściwie mamy napisać? Diagnozę?”. Prowadzący odpowiada: „Nie. Mechanizm. Co się dzieje, dlaczego teraz i dlaczego to nie mija”. Ten tekst to ćwiczenia z psychologii klinicznej w takim właśnie duchu: pięć krótkich, fikcyjnych winiet z pytaniami i omówieniem. Każda ćwiczy inne narzędzie: kryteria normy, model 5P, analizę funkcjonalną, model biopsychospołeczny i reagowanie na sygnały zagrożenia. Najpierw spróbuj odpowiedzieć sam lub sama, potem czytaj omówienie.

Jak pracować z winietami klinicznymi, żeby naprawdę się uczyć?

Winiety są fikcyjne i szkoleniowe. Nie uczą stawiania rozpoznań, tylko myślenia klinicznego. Kilka zasad, które pomagają:

• Szukaj mechanizmu, nie etykiety. Pytanie „co to za zaburzenie?” jest mniej ważne niż „co podtrzymuje trudność?”.
• Stawiaj kilka hipotez. Jedna hipoteza sprzyja szukaniu wyłącznie potwierdzeń.
• Zapisuj, czego brakuje. W prawdziwej pracy luka w danych to pytanie do zadania w kolejnej rozmowie.
• Pamiętaj o zasobach. Opis samych deficytów jest niepełny.
• Oddzielaj fakty od interpretacji. Co jest w opisie, a co dopowiadasz?

Daj sobie kilka minut na każdą winietę i zapisz odpowiedzi, zanim przeczytasz omówienie. Omówienia nie są jedynymi poprawnymi odpowiedziami. Pokazują jeden z możliwych, dobrze uzasadnionych sposobów myślenia. Jeśli Twoja analiza jest inna, sprawdź, czy opiera się na faktach z opisu i czy uwzględnia zasoby osoby. Wtedy jest wartościowym materiałem do rozmowy na zajęciach.

Ćwiczenia z psychologii klinicznej: czy rzadkie zachowanie to już zaburzenie?

Opis. Pani Ewa, lat trzydzieści cztery, od nastolatkowych lat kolekcjonuje i katalogizuje stare pocztówki. Poświęca temu większość weekendów, ma tysiące egzemplarzy i potrafi godzinami opowiadać o ich historii. Pracuje, ma przyjaciół, mówi, że kolekcja daje jej dużo radości. Znajomi uważają, że to „dziwactwo”.

Pytania. Które kryteria normy są tu spełnione, a które nie? Co musiałoby się zmienić, żeby pojawił się powód do niepokoju?

Omówienie. Według kryterium statystycznego zachowanie jest rzadkie, a według kryterium społeczno-kulturowego część otoczenia uznaje je za odbiegające od normy. Brak jednak cierpienia, czyli kryterium subiektywnego, i brak upośledzenia funkcjonowania, czyli kryterium funkcjonalnego. Rzadkość nie oznacza patologii, a opinia znajomych nie jest kryterium klinicznym. Powód do niepokoju pojawiłby się, gdyby na przykład kolekcjonowanie zaczęło prowadzić do długów, konfliktów, zaniedbywania pracy albo cierpienia, którego pani Ewa nie potrafi zmniejszyć. W praktyce klinicznej kryteria łączy się ze sobą, a największą wagę mają cierpienie i funkcjonowanie.

Jak zastosować model 5P w przypadku studentki z lękiem przed wystąpieniami?

Opis. Ola, studentka drugiego roku, od trzech miesięcy budzi się w nocy, a przed seminariami odczuwa silne napięcie i bóle brzucha. Opuściła kilka zajęć, na których miała wystąpić. Wszystko zaczęło się po tym, jak prowadzący skrytykował jej prezentację przy całej grupie. W domu zawsze oczekiwano od niej najlepszych wyników. Wieczorami wielokrotnie przegląda notatki „na wszelki wypadek”. Ma bliską przyjaciółkę z roku, regularnie biega i dobrze radzi sobie z pracami pisemnymi.

Pytania. Rozpisz model 5P: problem, czynniki predysponujące, wyzwalające, podtrzymujące i chroniące. Co łączy te elementy?

Omówienie.

• Problem: napięcie i dolegliwości z ciała przed wystąpieniami, zaburzony sen, unikanie zajęć.
• Predysponujące: wysokie oczekiwania w domu, prawdopodobnie przekonanie, że błąd oznacza porażkę.
• Wyzwalające: publiczna krytyka prezentacji.
• Podtrzymujące: unikanie wystąpień, nocne powtarzanie notatek, zamartwianie się.
• Chroniące: przyjaciółka, aktywność fizyczna, sukcesy w pracach pisemnych, motywacja do studiów.

Kluczowe jest połączenie: unikanie przynosi natychmiastową ulgę, więc się utrwala, ale jednocześnie odbiera Oli szansę, by przekonać się, że wystąpienie jest do zniesienia. To dlatego problem nie mija. Typowy błąd na kolokwium to wpisanie krytyki prowadzącego jako czynnika podtrzymującego. Ona coś uruchomiła, a podtrzymuje to, co Ola robi dziś. Na czynniki podtrzymujące zwykle da się wpłynąć, dlatego od nich zaczyna się planowanie pomocy. Zwróć też uwagę, że zasoby Oli, takie jak przyjaciółka i sukcesy w pracach pisemnych, mogą stać się oparciem w stopniowym powrocie do wystąpień.

Model 5P, analiza funkcjonalna i przejście od konceptualizacji do planu pomocy to osobny moduł kursu „Psychologia kliniczna dla studenta psychologii: od objawu do planu pomocy”. Kurs uczy myślenia klinicznego, a nie samodzielnej terapii.

Na czym polega analiza funkcjonalna wybuchów złości przy odrabianiu lekcji?

Opis. Ośmioletni Staś od początku roku szkolnego wybucha złością przy odrabianiu lekcji z matematyki. Dzieje się to wieczorem, gdy jest już zmęczony, a mama siedzi obok. Krzyczy, że „to głupie”, i rzuca zeszytem. Mama, zmęczona kłótniami, zwykle kończy wtedy odrabianie i pozwala mu iść się bawić. Przy innych przedmiotach wybuchy zdarzają się rzadko.

Pytania. Rozpisz schemat ABC: poprzedniki, zachowanie, konsekwencje. Jaką funkcję może pełnić zachowanie?

Omówienie.

• Poprzedniki: wieczorna pora, zmęczenie, zadanie z matematyki, prawdopodobnie poczucie, że zadanie jest za trudne.
• Zachowanie: krzyk i rzucanie zeszytem, opisane konkretnie, a nie słowem „agresja”.
• Konsekwencje krótkoterminowe: koniec zadania i zabawa, czyli ucieczka od trudnej sytuacji.
• Konsekwencje długoterminowe: zaległości w matematyce i napięcie w relacji z mamą.

Zachowanie najpewniej pełni funkcję ucieczki od zadania i jest podtrzymywane przez wzmocnienie negatywne: znika coś przykrego. Pomoc mogłaby obejmować zmianę poprzedników, na przykład wcześniejszą porę i krótsze porcje pracy, naukę zachowania alternatywnego, na przykład prośby o przerwę, i zmianę konsekwencji, czyli powrót do zadania po krótkiej przerwie. Warto też sprawdzić, czy za trudnością nie stoją specyficzne kłopoty z nauką matematyki. Pracę z rodzicem planuje się wspólnie, bez obwiniania, bo reakcja mamy jest zrozumiała.

Jak myśleć biopsychospołecznie o przewlekłym bólu?

Opis. Pan Jerzy, lat pięćdziesiąt dwa, od roku zmaga się z bólem pleców. Lekarz nie stwierdził zmian, które tłumaczyłyby nasilenie bólu, ale ból jest dla pana Jerzego bardzo realny. Przestał pracować w ogrodzie, większość dnia spędza na kanapie, bo uważa, że ruch może mu zaszkodzić. Stał się drażliwy, rzadziej spotyka się ze znajomymi. Żona przejęła większość jego obowiązków.

Pytania. Jakie czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne możesz tu wskazać? Jak mogą na siebie wpływać?

Omówienie. Według modelu biopsychospołecznego czynniki biologiczne to ból i spadek kondycji wynikający z małej aktywności. Psychologiczne to przekonanie, że ruch szkodzi, unikanie aktywności i obniżony nastrój. Społeczne to wycofanie z kontaktów i zmiana ról w rodzinie, która, choć życzliwa, może podtrzymywać bierność. Elementy tworzą błędne koło: mniej ruchu, gorsza kondycja, więcej bólu, więcej unikania. Ważne: nie mówimy, że ból jest „wymyślony”. Psycholog pracuje razem z lekarzem, a jego rola dotyczy przekonań, zachowań i nastroju, które wpływają na doświadczanie bólu.

Do tych ćwiczeń przydają się narzędzia z kursu: schemat konceptualizacji przypadku 5P do wypełnienia, z przykładem, karta analizy funkcjonalnej ABC i ściągawka z kryteriami normy i modelami zaburzeń. W module powtórkowym jest też studium przypadku krok po kroku od zgłoszenia do planu pomocy. Zobacz program kursu psychologii klinicznej

Co robić, gdy na praktykach pojawia się sygnał zagrożenia?

Opis. Na praktykach w poradni studentka czeka na opiekunkę w poczekalni. Siedząca obok osoba mówi cicho: „W sumie nie wiem, po co to wszystko. Może lepiej by było, gdyby mnie nie było”.

Pytania. Co powinna zrobić studentka? Czego nie powinna robić?

Omówienie. To wypowiedź, której nie wolno zbagatelizować. Studentka nie prowadzi oceny ryzyka ani interwencji, ale może zrobić rzeczy bardzo ważne:

• zostać przy tej osobie, mówić spokojnie i potraktować jej słowa poważnie,
• nie obiecywać zachowania tajemnicy i nie przekonywać, że „wszystko będzie dobrze”,
• natychmiast poinformować opiekuna praktyk lub innego psychologa w placówce,
• przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwonić pod 112.

Warto znać też numery wsparcia: 116 123 to telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, a 800 70 2222 to całodobowe centrum wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym. Z lekcji o ryzyku samobójczym zapamiętaj też jedną rzecz: pytanie wprost o myśli samobójcze nie zwiększa ryzyka, a dla wielu osób jest ulgą. Prowadzi je jednak przygotowany specjalista.

Jak wykorzystać ćwiczenia z psychologii klinicznej przed egzaminem?

Po każdej winiecie zapisz w jednym zdaniu, jakie narzędzie ćwiczyłaś lub ćwiczyłeś i jaki błąd byłby najbardziej kuszący. Potem wymyśl własną, krótką winietę do tego samego narzędzia i wymień się nią z kimś z roku. Ćwiczenia z psychologii klinicznej najlepiej działają w parach, bo druga osoba szybko zauważa dopowiedzenia, których nie ma w opisie. Przegląd grup zaburzeń, który przyda się do trudniejszych winiet, znajdziesz w notatkach z psychopatologii. Jak opisać przypadek pisemnie, podpowiada poradnik jak napisać studium przypadku na zajęcia z diagnozy, a obraz zawodu przybliża tekst o tym, czym zajmuje się psycholog kliniczny.

Gdzie znaleźć więcej przypadków i narzędzi do analizy?

Kurs prowadzi od modeli zaburzeń i oceny klinicznej, przez konceptualizację przypadku i nurty psychoterapii, po interwencje kryzysowe i etykę. Kurs jest dostępny w planie Student.

• 10 modułów i 40 lekcji, łącznie 35 godzin materiału,
• kryteria normy, modele zaburzeń, czynniki ryzyka i chroniące,
• model 5P i analiza funkcjonalna z kartami do wypełnienia,
• interwencja kryzysowa i lekcja o ryzyku samobójczym,
• studium przypadku krok po kroku i pytania egzaminacyjne z odpowiedziami.

Zacznij ćwiczyć myślenie kliniczne z kursem

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest winieta kliniczna?

To krótki, fikcyjny opis przypadku służący do ćwiczenia myślenia klinicznego. Pozwala trenować analizę bez kontaktu z realną osobą.

Czym jest model 5P?

To schemat konceptualizacji przypadku obejmujący problem oraz czynniki predysponujące, wyzwalające, podtrzymujące i chroniące. Pomaga odpowiedzieć na pytania: dlaczego ta osoba, dlaczego teraz i dlaczego to nie mija.

Czym różnią się czynniki wyzwalające od podtrzymujących?

Czynniki wyzwalające uruchomiły trudność, a podtrzymujące sprawiają, że trwa. Na podtrzymujące zwykle da się wpłynąć, dlatego są kluczowe dla planu pomocy.

Na czym polega analiza funkcjonalna ABC?

Polega na opisaniu poprzedników zachowania, samego zachowania i jego konsekwencji. Pozwala zrozumieć, jaką funkcję pełni zachowanie i co je podtrzymuje.

Jakie są kryteria normy w psychologii klinicznej?

Najczęściej wymienia się kryterium statystyczne, funkcjonalne, subiektywne i społeczno-kulturowe. Każde ma ograniczenia, dlatego w praktyce łączy się je ze sobą.

Co zrobić, gdy na praktykach ktoś mówi o myślach samobójczych?

Potraktuj to poważnie, zostań przy tej osobie i natychmiast poinformuj opiekuna praktyk. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Czy ćwiczenia z psychologii klinicznej uczą diagnozowania?

Nie. Uczą myślenia o mechanizmach trudności, a diagnozę i pomoc prowadzą uprawnieni specjaliści.

Źródła

• OpenStax (otwarte podręczniki akademickie), rozdział podręcznika „What Are Psychological Disorders?”
• Światowa Organizacja Zdrowia, informacja „Suicide”
• NICE, wytyczne „Chronic pain (primary and secondary) in over 16s”

Ostatnia aktualizacja: 10 października 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny.