Protokół CWP: Natręctwa (OCD)

ERP, czyli ekspozycja z powstrzymaniem reakcji, polega na stopniowym, zaplanowanym kontakcie z tym, co wyzwala natręctwa, bez wykonywania rytuału, także w myślach. Klient uczy się, że obawiane skutki zwykle się nie pojawiają, a niepokój i niepewność można znieść. Ekspozycje ustala się wspólnie z klientem w hierarchii trudności. ERP w ramach terapii poznawczo-behawioralnej jest psychoterapią pierwszego wyboru w aktualnych wytycznych.

W zaburzeniu lękowym uogólnionym zamartwianie dotyczy realnych spraw życiowych, takich jak zdrowie, finanse czy praca, i jest przeżywane jako zgodne z sobą. W OCD myśli są zwykle obce, często irracjonalne lub sprzeczne z wartościami osoby, a towarzyszą im rytuały wykonywane według sztywnych reguł. W ICD-11 i DSM-5-TR OCD nie należy już do zaburzeń lękowych, tylko do odrębnej grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych.

Rytuały ukryte to kompulsje wykonywane w myślach: neutralizowanie złej myśli dobrą, powtarzanie formuł lub modlitw, wielogodzinne analizowanie, odtwarzanie przeszłych zdarzeń, sprawdzanie własnych reakcji. Ich pominięcie to częsta przyczyna, dla której terapia nie przynosi efektu. Do tej samej grupy należy szukanie zapewnień u bliskich, w internecie, u lekarzy czy czatów AI.

Wielokrotne zapewnianie klienta, że „na pewno nic się nie stanie” albo „na pewno nie jest groźny”, działa jak rytuał: daje ulgę na krótko i wzmacnia potrzebę kolejnych zapewnień. Terapeuta na początku rzetelnie wyjaśnia mechanizm OCD, a potem umawia się z klientem, że nie będzie odpowiadał na pytania o treść natręctw. Zamiast zapewnienia nazywa pytanie o pewność i wraca do planu ekspozycji.

Bliscy często odpowiadają na pytania o zapewnienie, uczestniczą w rytuałach albo przestrzegają zasad narzuconych przez OCD. Taka akomodacja płynie z troski, ale podtrzymuje objawy. Praca z rodziną obejmuje psychoedukację, spisanie form akomodacji i stopniowe, uzgodnione z klientem ich ograniczanie, z gotowymi zdaniami, które bliscy mówią zamiast zapewnienia.

Konsultacja psychiatryczna jest wskazana przy dużym nasileniu objawów, współwystępującej depresji, słabym wglądzie lub przekonaniach urojeniowych, braku poprawy po rzetelnie prowadzonej terapii z ERP, a także przy nagłym początku objawów w późniejszym wieku. Pilnie trzeba kierować przy myślach samobójczych z planem, objawach psychotycznych i zagrożeniu zdrowia fizycznego. Lekami pierwszego wyboru w OCD są SSRI, a decyzję o farmakoterapii podejmuje psychiatra.

Protokół CWP: Natręctwa (OCD) to ustrukturyzowany scenariusz pracy z dorosłym klientem w PDF. Prowadzi od rozpoznania i różnicowania, przez model poznawczo-behawioralny i mapę natręctw, do hierarchii ERP, struktur sesji, kart pracy między sesjami, pracy z rodziną i zapobiegania nawrotom. Zawiera winiety kliniczne, szablony dokumentacji i kryteria kierowania do psychiatry. Nie jest narzędziem diagnostycznym.