Jadwiga prowadzi prywatny gabinet od dwunastu lat. Leopold, trzydziestoośmioletni kierownik działu sprzedaży, przychodzi na pierwszą sesję, bo żona postawiła mu warunek: terapia albo wyprowadzka. Przez pół godziny opowiada o swoich wynikach, dwa razy poprawia Jadwigę, gdy przekręca nazwę jego firmy, i pyta, ile lat pracuje w zawodzie. Na koniec mówi, że poprzedni terapeuta „nie nadążał za nim intelektualnie”. Narcystyczne zaburzenie osobowości rzadko trafia do gabinetu z prośbą o pomoc. Częściej przychodzi z kryzysem, który ktoś inny nazwał problemem.
Od czego zacząć, gdy podejrzewasz u klienta narcyzm?
Od oddzielenia cech od zaburzenia. Pewność siebie, ambicja i potrzeba uznania są częścią zdrowej osobowości i pomagają ludziom w pracy, w sporcie i w polityce. O zaburzeniu mówimy dopiero wtedy, gdy sztywny wzorzec myślenia o sobie i o innych powtarza się w wielu sytuacjach i kosztuje samą osobę albo jej bliskich.
W pierwszych sesjach pomagają cztery pytania. W ilu obszarach życia widać ten wzorzec: w pracy, w związku, w przyjaźniach, w kontakcie z Tobą? Ile kosztuje: utracone posady, rozpady związków, samotność? Od kiedy trwa, czyli czy da się go prześledzić od wczesnej dorosłości? Jak osoba reaguje na krytykę lub porażkę: złością, wycofaniem, poczuciem upokorzenia, które nie mija przez wiele dni?
Odróżnij też stan od wzorca. Ktoś, kto właśnie stracił stanowisko albo przechodzi rozwód, może przez kilka tygodni bronić się wyniosłością i pogardą. To obraz kryzysu. Wzorzec poznasz po tym, że ten sam sposób reagowania opisują ludzie z różnych lat życia klienta, a on sam opowiada o nim jako o czymś stałym.
Chcesz mieć pod ręką listę obserwacji z pierwszych spotkań, zanim postawisz jakąkolwiek hipotezę? Szkolenie o pracy z narcyzmem w gabinecie zaczyna od modułu, który uczy odróżniać zdrowy narcyzm, cechy i zaburzenie. Dostajesz do niego kartę, na której zapisujesz to, co widzisz na sesji.
Co mówią kryteria DSM-5-TR i ICD-11 o narcystycznym zaburzeniu osobowości?
Kryteria DSM-5-TR wymagają co najmniej pięciu z dziewięciu cech, które pojawiają się od wczesnej dorosłości i dotyczą wielu sytuacji. Wśród nich są wielkościowe poczucie własnej ważności, fantazje o nieograniczonym sukcesie i władzy, przekonanie o byciu kimś szczególnym, potrzeba podziwu, poczucie uprawnienia, wykorzystywanie innych, brak empatii, zazdrość i arogancja. Opis dobrze pasuje do wersji wielkościowej, a słabiej do osób, które zgłaszają się z depresją i wstydem.
ICD-11 zmienia sposób myślenia. Zamiast typów jest jedno rozpoznanie zaburzenia osobowości z oceną nasilenia: łagodne, umiarkowane albo ciężkie. Do tego opisujesz domeny cech. Narcystyczne zaburzenie osobowości nie ma tu osobnej kategorii. Jego obraz opisujesz głównie domeną dyssocjalności, a często także negatywnej afektywności. Gdy trudności nie spełniają progu zaburzenia, ICD-11 pozwala zapisać trudności osobowościowe. Szczegóły tej zmiany omawiamy w tekście o tym, jak diagnozować zaburzenie osobowości według ICD-11.
W polskiej dokumentacji, także na potrzeby NFZ, nadal używa się ICD-10, w której ten obraz koduje się jako F60.8. Warto znać oba systemy, bo klient, który przynosi wypis ze szpitala, może mieć w nim kod z ICD-10, a opis w literaturze już z ICD-11.
Czym różni się narcyzm wielkościowy od narcyzmu wrażliwego?
Narcyzm wielkościowy widać od progu: klient mówi głośno, ocenia, porównuje, bywa czarujący i szybko się nudzi. Do gabinetu przychodzi zwykle z powodu cudzych skarg, konfliktu w pracy albo ultimatum partnerki. Sam o sobie mówi, że problemem są inni.
Narcyzm wrażliwy wygląda inaczej. Klientka jest wycofana, łatwo czuje się zraniona, długo rozpamiętuje drobne uwagi, unika sytuacji, w których mogłaby wypaść słabo. Zgłasza się z obniżonym nastrojem, lękiem albo wypaleniem. Wielkościowe przekonania ma ukryte: w fantazjach, w poczuciu, że należy jej się więcej, w pogardzie, którą rzadko wypowiada na głos.
U tej samej osoby obie wersje mogą się przeplatać. Po sukcesie dominuje wielkościowość, po porażce wstyd i wycofanie. Dlatego nie przypisuj klienta do jednego typu po pierwszym spotkaniu. Notuj, co widzisz w różnych tygodniach, i porównuj z tym, co opowiadają bliscy.
Narcystyczne zaburzenie osobowości w wersji wrażliwej łatwo wziąć za samą depresję albo fobię społeczną. Podpowiedzią bywa to, co klientka mówi o innych ludziach. Gdy obok smutku słychać urazę, poczucie krzywdy i przekonanie, że otoczenie nie docenia jej starań, warto zapytać o to, jak zwykle reaguje na pochwałę i na krytykę.
Różnicowanie obejmuje zaburzenie osobowości borderline, antyspołeczne zaburzenie osobowości, chorobę afektywną dwubiegunową w fazie hipomanii i depresję. Pomocne pytanie brzmi: czy wielkościowość mija razem z epizodem, czy trwa także w okresach dobrego nastroju?
Jak zbudować sojusz terapeutyczny, gdy klient dewaluuje terapeutę?
Sojusz terapeutyczny z takim klientem budujesz na celach, które on sam uważa za ważne. Leopold nie przyszedł po to, żeby zmieniać osobowość. Chce, żeby żona nie odeszła i żeby w pracy przestano mu zarzucać arogancję. Od tego zaczynasz. Cel zapisany jego słowami daje Wam wspólny punkt, do którego wracacie, gdy rozmowa staje się sporem o to, kto ma rację.
Kontrakt omów dokładniej niż zwykle: częstotliwość, odwołane sesje, płatności, kontakt między spotkaniami i to, co robicie, gdy klient jest z Ciebie niezadowolony. Ostatni punkt brzmi dziwnie, ale się sprawdza. Gdy krytyka przyjdzie, możesz przypomnieć, że umówiliście się na rozmowę o niej.
Wielu takich klientów odchodzi po drugiej sesji. Najczęściej z czterech powodów: wstydu po tym, co powiedzieli, rozczarowania, że terapeuta nie dał szybkiego rozwiązania, dewaluacji albo lęku przed zależnością. Gdy klient nie przychodzi, wyślij jedną wiadomość bez nacisku i zostaw otwarte drzwi.
Leopold: Szczerze? Nie wiem, czy pani w ogóle rozumie, jak wygląda moja praca.
Jadwiga: Możliwe, że nie rozumiem wszystkiego. Powie mi pan, co powinnam wiedzieć, żeby lepiej rozumieć?
Leopold: Że ja nie mam czasu na gadanie o dzieciństwie.
Jadwiga: Dobrze. Umówiliśmy się na rozmowę o tym, co się dzieje w domu. Od tego zacznijmy.
W module o pierwszych sesjach pracujesz na gotowych materiałach, m.in. „Kontrakt terapeutyczny: punkty do omówienia” i „Karta naprawy pęknięcia sojuszu”. Pomagają omówić zasady, zanim pojawi się pierwszy konflikt, i wrócić do nich, gdy już się pojawi (zobacz program szkolenia).
Co robić z przeciwprzeniesieniem w pracy z narcystycznym zaburzeniem osobowości?
Przeciwprzeniesienie przy tych klientach bywa silne i zmienne. Na jednej sesji czujesz znudzenie i irytację, na kolejnej przyjemność, bo klient chwali Cię jako jedyną osobę, która go rozumie. Bywa też poczucie, że jesteś mały i niekompetentny, albo chęć, żeby udowodnić swoją wiedzę. Każda z tych reakcji mówi coś o tym, jak klient przeżywa relacje.
Zapisuj swoje reakcje po sesji w kilku zdaniach: co czułeś, w którym momencie, co wtedy powiedział klient i co miałeś ochotę zrobić. Po kilku tygodniach zobaczysz wzór. Idealizacja i dewaluacja przychodzą falami, a Twoja chęć obrony lub ataku pojawia się zwykle tuż po tym, jak klient poczuł się zawstydzony.
Zwróć uwagę na moment, w którym masz ochotę skrócić sesję albo przyspieszyć rozmowę. Przy kliencie, u którego podejrzewasz narcystyczne zaburzenie osobowości, ten impuls często pojawia się wtedy, gdy klient zaczyna mówić o czymś bolesnym, a zaraz potem zmienia temat na swoje osiągnięcia. Zatrzymanie się w tym miejscu i spokojne pytanie o to, co się przed chwilą wydarzyło, daje więcej niż kolejna interpretacja.
Te notatki zabierz na superwizję. Praca z klientem, który regularnie podważa Twoją kompetencję, męczy nawet doświadczonych terapeutów, a superwizor pomoże oddzielić to, co dotyczy klienta, od tego, co dotyczy Ciebie.
Jak rozpoznać pęknięcie sojuszu i je naprawić?
Pęknięcie sojuszu ma dwie formy. Przy wycofaniu klient zgadza się na wszystko, odpowiada krótko, spóźnia się albo zmienia temat. Przy konfrontacji atakuje: mówi, że terapia nic nie daje, że pytania są głupie, że ktoś inny zrobiłby to lepiej. U klientów z cechami narcystycznymi częstsza jest konfrontacja, ale wycofanie łatwiej przeoczyć.
Naprawa zaczyna się od nazwania tego, co się dzieje, bez oceny. Możesz powiedzieć: „Mam wrażenie, że to, co powiedziałam przed chwilą, pana zirytowało”. Potem weź na siebie swoją część, jeśli ją widzisz, i zapytaj, jak klient przeżył tę chwilę. Dla wielu takich osób doświadczenie, że ktoś przyznaje się do pomyłki i nie odchodzi, jest nowe.
Przy dewaluacji nie broń się wykładem o swoich kwalifikacjach i nie przytakuj krytyce. Pokaż ciekawość: co sprawiło, że klient tak to widzi. Więcej przykładów takich rozmów znajdziesz w tekście o tym, jak rozpoznać i naprawić zerwanie sojuszu terapeutycznego.
Kiedy za dewaluacją kryje się kryzys wstydu i ryzyko samobójcze?
Gdy klient traci coś, na czym opierał poczucie własnej wartości: pracę, pozycję, związek, opinię w środowisku. Wielkościowa fasada wtedy pęka, a pod nią jest wstyd, którego nie potrafi znieść. Ryzyko samobójcze w takim kryzysie rośnie, choć klient może o nim nie mówić, bo przyznanie się do takich myśli też jest dla niego upokarzające.
Pytaj wprost i spokojnie o myśli samobójcze, plany i wcześniejsze próby. Ustal, kto może być blisko w najbliższych dniach. Ustawa o zawodzie psychologa z 2001 roku, która obowiązuje do 18 maja 2028 roku, pozwala odstąpić od tajemnicy, gdy zachodzi poważne zagrożenie życia lub zdrowia klienta albo innych osób (art. 14). W nagłej sytuacji dzwonisz pod 112.
Gdy kryzys mija, wróć do tematu. Rozmowa o tym, co się stało, bywa pierwszym momentem, w którym klient mówi o wstydzie własnymi słowami.
Szkolenie ma 12 modułów, 48 lekcji i 15 godzin pracy, a po ukończeniu dostajesz certyfikat z liczbą godzin. W planie Specjalista pierwsze 5 dni jest za darmo i w tym czasie otwierasz 2 dowolne szkolenia w całości, więc sprawdzisz, czy ten kurs pasuje do Twojej pracy: przejdź do szkolenia.
- karty: „Karta obserwacji cech narcystycznych w pierwszych sesjach”, „Porównanie narcyzmu wielkościowego i wrażliwego” i „Tabela różnicowania z innymi zaburzeniami”,
- „Dziennik przeciwprzeniesienia do superwizji” i „Karta pracy w kryzysie wstydu i ryzyku samobójczym”,
- moduły o pracy z parą, rodziną i nastolatkami oraz o długiej terapii,
- certyfikat po ukończeniu, 15 godzin.
Najczęściej zadawane pytania
Czy każda osoba z cechami narcystycznymi ma zaburzenie?
Nie. Cechy narcystyczne ma wiele zdrowych osób i często pomagają im w życiu. O zaburzeniu mówimy, gdy wzorzec jest sztywny, trwa od wczesnej dorosłości, obejmuje wiele obszarów i powoduje wyraźne cierpienie lub szkody.
Jak zapisać rozpoznanie w dokumentacji w Polsce?
W dokumentacji medycznej i w rozliczeniach z NFZ nadal stosuje się ICD-10, gdzie ten obraz koduje się jako F60.8. W opisie klinicznym możesz dodać ujęcie z ICD-11: nasilenie i domeny cech. Rozpoznanie w ramach świadczeń zdrowotnych stawia lekarz psychiatra albo zespół, a psycholog opisuje funkcjonowanie.
Czy mówić klientowi o jego cechach narcystycznych?
Etykieta na początku terapii zwykle kończy współpracę. Lepiej opisywać konkretne zachowania i ich skutki, w odniesieniu do celów, które klient sam wskazał. Gdy sojusz jest mocny, rozmowa o wzorcu staje się możliwa.
Co zrobić, gdy klient przestaje przychodzić po dwóch sesjach?
Wyślij jedną krótką wiadomość, w której zostawiasz możliwość powrotu i nie oceniasz. Nie ponawiaj jej kilka razy. Na superwizji zastanów się, który z czterech powodów mógł zadziałać: wstyd, rozczarowanie, dewaluacja czy lęk przed zależnością.
Czy pracować z parą, gdy partner ma cechy narcystyczne?
Najpierw ustal, czy w związku dochodzi do przemocy psychicznej lub fizycznej. Gdy tak, wspólne sesje mogą narazić osobę doznającą przemocy, więc zaczynasz od pracy indywidualnej i planu bezpieczeństwa. Wspólne spotkania są możliwe dopiero wtedy, gdy obie osoby mogą mówić swobodnie.
Ile trwa terapia klienta z narcystycznym zaburzeniem osobowości?
Zwykle długo, często ponad rok. Pierwsze miesiące służą budowaniu sojuszu i pracy nad konkretnymi problemami. Na zmianę wzorca relacji potrzeba czasu i stałej superwizji.
Czy nowa ustawa o zawodzie psychologa zmienia zasady tajemnicy?
Ustawa z 2026 roku wchodzi w życie 19 maja 2028 roku. Do tego dnia obowiązują przepisy ustawy z 2001 roku, w tym art. 14 o tajemnicy zawodowej. Po tej dacie zasady trzeba będzie sprawdzić w nowym tekście ustawy.
Źródła
Ostatnia aktualizacja: 30 października 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny dla specjalistów i nie stanowi porady prawnej.