Sofronia, dyrektorka szkoły podstawowej, 12 września czyta wiadomość od przewodniczącego rady rodziców: „Czy ktoś w ogóle czytał ten program?”. Ma przed sobą zeszłoroczny plik, w którym zmieniono tylko daty, a do uzgodnień z radami zostało kilka tygodni. Program wychowawczo-profilaktyczny pisany na ostatnią chwilę trafia do segregatora i w czerwcu nikt nie umie powiedzieć, co z niego wyniknęło. Poniżej opisuję drogę od diagnozy do uchwały i ewaluacji oraz to, co jest tu obowiązkiem, a co dobrą praktyką.
Czym jest program wychowawczo-profilaktyczny i kto za niego odpowiada?
Program wychowawczo-profilaktyczny obejmuje treści i działania wychowawcze skierowane do uczniów oraz treści i działania profilaktyczne skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców. Obowiązek jego realizacji wynika z art. 26 ust. 1 Prawa oświatowego i dotyczy szkół oraz placówek wskazanych w tym przepisie. Opracowuje się go na podstawie corocznej diagnozy potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka (ust. 2), a diagnozę przeprowadza dyrektor albo upoważniony przez niego pracownik (ust. 3).
Za całość odpowiada dyrektor, który sprawuje opiekę nad uczniami i nadzór pedagogiczny (art. 68 ust. 1 pkt 2 i 3). Pedagog i psycholog mają w zakresie zadań diagnozowanie sytuacji wychowawczych oraz profilaktykę uzależnień i innych problemów dzieci i młodzieży (§ 24 pkt 2 i 4 rozporządzenia o pomocy psychologiczno-pedagogicznej). Wynika z tego prosty podział: dokument powstaje w zespole, a podpis i odpowiedzialność ma dyrektor. Cele i zadania szkoły w statucie uwzględniają ten program (art. 98 ust. 4), więc nie jest on załącznikiem bez znaczenia.
Pierwszy moduł szkolenia o programie wychowawczo-profilaktycznym rozkłada odpowiedzialność dyrektora, rad i zespołu na konkretne osoby i terminy. Pokazuje też, od czego zacząć, gdy do uchwalenia zostało kilka tygodni. Zobacz program szkolenia.
Jak wygląda diagnoza czynników chroniących i ryzyka w szkole?
Rozporządzenie w sprawie działalności wychowawczej, edukacyjnej, informacyjnej i profilaktycznej w celu przeciwdziałania narkomanii (Dz.U. 2020 poz. 1449) w § 6 ust. 2 mówi, że podstawą działań jest diagnoza czynników chroniących i ryzyka. Dotyczy ona uczniów, rodziców, nauczycieli i innych pracowników, a opracowuje się ją w każdym roku szkolnym w terminie 30 dni od dnia rozpoczęcia roku szkolnego. Czynniki chroniące to cechy uczniów i środowiska, które wzmacniają ich zdrowie i odporność, a czynniki ryzyka wiążą się z wysokim prawdopodobieństwem zachowań ryzykownych (§ 6 ust. 3 i 4).
Diagnoza nie jest jedną ankietą. Dobrze działa zestaw kilku źródeł: ankieta dla uczniów, krótka ankieta dla rodziców i nauczycieli, rozmowy z wychowawcami oraz dane, które szkoła już ma, na przykład frekwencja, zgłoszenia do pedagoga i zapisy o zdarzeniach. Wyniki wpisujesz do mapy: w każdym obszarze życia klasy po jednej kolumnie na to, co chroni, i na to, co zagraża. Dopiero taka mapa pozwala powiedzieć, że problemem szóstych klas jest wykluczanie z grupy, i nie „ogólnie agresja”.
Zbieraj tylko te dane, których użyjesz. Zasada minimalizacji z art. 5 ust. 1 lit. c RODO dotyczy także ankiet: pytanie, na które nikt nie odpowie decyzją, jest zbędne i naraża szkołę na pytania rodziców.
Czy do ankiet w szkole potrzebna jest zgoda rodziców?
Prawo oświatowe i ustawa o systemie oświaty nie zawierają przepisu o ankietach uczniów, więc zgoda rodziców nie wynika z żadnego z tych aktów. Wielu dyrektorów mimo to informuje rodziców przed badaniem i pokazuje im pytania, bo to ogranicza spory na radzie rodziców. Traktuj to jako dobrą praktykę, nie wymóg, i skonsultuj tryb z inspektorem ochrony danych.
Ankieta anonimowa nie zawiera danych osobowych, jeśli nie da się zidentyfikować respondenta. W małej grupie, na przykład w klasie o piętnastu uczniach z pytaniem o rozpoznanie choroby, anonimowość bywa pozorna. Dane dotyczące zdrowia to szczególna kategoria danych (art. 9 ust. 1 RODO), a obowiązek informacyjny z art. 13 obejmuje także badania prowadzone w szkole. Nie pytaj więc o diagnozy i szczegóły rodzinne, a liczbę pytań ogranicz do tych, które prowadzą do celu.
Jak napisać cele programu, które da się sprawdzić?
Diagnoza kończy się wnioskami, a program zaczyna się od celów. Wybierz dwa albo trzy priorytety na rok i resztę zostaw w kalendarzu. Cel typu „Wzmacnianie relacji w klasach” niczego nie mówi, bo po roku nie wiadomo, czy się udało. Cel mierzalny wskazuje zmianę, sposób jej sprawdzenia i termin: „Do czerwca liczba uczniów klas 4-6, którzy w ankiecie zgłaszają wykluczanie z grupy, spada z 14 do 9 spośród 52 badanych”.
Do każdego celu dopisz zadanie, wskaźnik, źródło danych, termin i osobę odpowiedzialną. Ten ostatni punkt najczęściej brakuje, a wtedy zadanie nie należy do nikogo. Przy doborze działań zwróć uwagę na rozróżnienie, które często umyka: pogadanka, apel i konkurs plakatów mają sens, gdy wynikają z diagnozy i są częścią planu, i nie są ozdobą sprawozdania. Rozporządzenie przewiduje, że szkoła może sięgać po programy zalecane w Systemie rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego (§ 5 ust. 3 pkt 1), dobierane według celu z diagnozy, i nie według tego, co jest akurat dostępne.
Program nie zastępuje procedur reagowania na przemoc ani standardów ochrony małoletnich. To osobne dokumenty, do których można się w programie odwołać, a ich zasady opisuje wpis o standardach ochrony małoletnich. Podobnie plan postępowania, gdy uczeń mówi o myślach samobójczych, ma własną ścieżkę, którą opisuje wpis o uczniu w kryzysie samobójczym.
Jak wygląda uchwalenie programu i co zrobić, gdy rady nie dojdą do porozumienia?
Program uchwala rada rodziców w porozumieniu z radą pedagogiczną (art. 84 ust. 2 pkt 1). Tam, gdzie rad rodziców się nie tworzy, uchwala go rada pedagogiczna (ust. 4), a w szkołach publicznych prowadzonych przez osoby prawne inne niż jednostki samorządu lub przez osoby fizyczne oraz w szkołach niepublicznych program ustala organ wskazany w statucie (ust. 5).
Jeśli rada rodziców w terminie 30 dni od rozpoczęcia roku szkolnego nie uzyska porozumienia z radą pedagogiczną, program ustala dyrektor w uzgodnieniu z organem sprawującym nadzór pedagogiczny (art. 84 ust. 3). Obowiązuje on do czasu uchwalenia programu we właściwym trybie. To rozwiązanie tymczasowe i nie oznacza przejęcia uprawnień rad. Łatwo pomylić ten termin z terminem diagnozy z § 6 ust. 2 rozporządzenia: oba wynoszą 30 dni od początku roku szkolnego, ale dotyczą różnych rzeczy i wynikają z różnych przepisów. Szczegóły trybu uzgodnienia z kuratorium sprawdź u siebie, bo praktyka bywa różna.
Najlepiej nie doprowadzać do sporu. Pokaż obu radom ten sam projekt w tym samym czasie i poproś o uwagi na piśmie w ustalonym terminie. Uwagi zbierz w jednym dokumencie i podziel na przyjęte, przyjęte ze zmianą i odrzucone z jednozdaniowym uzasadnieniem. Spór o treść wymaga rozmowy o konkretnych zapisach, spór o tryb wymaga przeprosin i zmiany kolejności na przyszły rok, a spór o osoby rozmowy z przewodniczącym rady rodziców.
Rozmowa z radami to część pracy, którą najtrudniej ćwiczyć samemu, więc moduł 8 prowadzi przez nią krok po kroku. W materiałach jest „Wzór uchwały rady rodziców i protokołu uzgodnień z radą pedagogiczną”, który uzupełniasz danymi swojej szkoły. Przejdź do szkolenia.
Czy przedszkole musi mieć program wychowawczo-profilaktyczny?
Art. 26 ust. 4 Prawa oświatowego wyłącza stosowanie ust. 1-3 do przedszkoli, szkół dla dorosłych, branżowych szkół drugiego stopnia, szkół policealnych i niektórych innych jednostek. Przedszkole nie ma więc obowiązku z art. 26 w jego trybie, razem z corocznym obowiązkiem diagnozy opisanym w tym artykule. Przepis nie zabrania jednak mieć podobnego dokumentu i nie zwalnia przedszkola z wychowania ani z dbania o bezpieczeństwo dzieci, które wynika z innych przepisów i statutu. W razie wątpliwości zapytaj organ prowadzący i kuratorium, bo część organów ma własne wymagania wobec planów pracy.
W praktyce wiele przedszkoli ma taki dokument pod nazwą „plan działań wychowawczych i profilaktycznych”. Dzieciom nie rozdaje się ankiet, więc dane zbiera się inaczej: z obserwacji nauczycielek, rozmów z rodzicami i krótkiej anonimowej ankiety dla rodziców. Wystarcza dwustronicowa tabela obserwacji w każdej grupie, wypełniana we wrześniu i w maju: co sprawia dzieciom trudność, w czym radzą sobie dobrze i jakie to rodzi wnioski dla nauczycielki.
Czym jest ewaluacja programu wychowawczo-profilaktycznego i jak ją zaplanować?
Sprawozdanie mówi, co się odbyło („przeprowadzono 24 godziny wychowawcze”). Ewaluacja mówi, co z tego wyszło („w październiku wykluczanie z grupy zgłosiło 14 uczniów, w kwietniu 9”). Rozporządzenie o nadzorze pedagogicznym w obecnym brzmieniu nie zawiera osobnego obowiązku ewaluacji wewnętrznej ani ewaluacji programu wychowawczo-profilaktycznego, więc to praktyka szkoły. Dobrze wpiąć ją w nadzór, bo dyrektor kontroluje między innymi efekty działalności wychowawczej (§ 22 ust. 1 pkt 2), plan nadzoru przygotowuje do 15 września (§ 23 ust. 1), a do 31 sierpnia przedstawia radzie pedagogicznej wyniki i wnioski (§ 24). Rada pedagogiczna ustala sposób wykorzystania wyników nadzoru do doskonalenia pracy szkoły (art. 70 ust. 1 pkt 6).
Ewaluację planuje się w trzech momentach. Na początku roku zapisujesz, co będziesz sprawdzać i czym. W środku roku robisz krótki przegląd, bo to jedyna chwila, w której można jeszcze coś zmienić w tym samym roku. Na końcu zbierasz wyniki i piszesz wnioski. Powiedz od razu, że pytasz o program, nie o ludzi, bo gdy nauczyciele czują ocenę swojej pracy, dane zaczynają być ostrożne i tracą wartość.
Słaby wynik nie jest porażką. Gdy po roku wykluczanie z grupy nie spadło, to informacja, że działania trzeba zmienić, i powód do rozmowy w radzie o tym, co poprawić, bez szukania winnych. Na koniec powstaje sprawozdanie z realizacji, w którym obok liczby działań stoi ich efekt i decyzje na następny rok.
Co dostajesz w szkoleniu o pracy nad programem szkoły?
Artykuł opisuje kolejność prac, a w szkole potrzebne są dokumenty gotowe do uzupełnienia. Szkolenie prowadzi od diagnozy, przez cele i uchwalenie, po plan pracy wychowawcy, ewaluację i harmonogram na rok szkolny, a każda lekcja ma sytuację z praktyki, dialog i gotowe sformułowania.
Szkolenie ma 12 modułów, 48 lekcji i 20 godzin nauki, a po ukończeniu dostajesz certyfikat CWP. W planie Specjalista pierwsze 5 dni jest za darmo i w tym czasie otwierasz 2 dowolne szkolenia w całości, więc program sprawdzisz przed płatnością: przejdź do szkolenia.
- 11 dokumentów PDF: mapa czynników chroniących i ryzyka, trzy ankiety do diagnozy, arkusz od wniosków do celów, szkielet programu,
- wzór uchwały rady rodziców i protokołu uzgodnień, plan pracy wychowawcy, plan ewaluacji, harmonogram działań, wzór sprawozdania,
- certyfikat CWP po ukończeniu szkolenia, 20 godzin nauki.
Najczęściej zadawane pytania
Kto uchwala program wychowawczo-profilaktyczny w szkole?
Uchwala go rada rodziców w porozumieniu z radą pedagogiczną. Tam, gdzie nie tworzy się rad rodziców, robi to rada pedagogiczna. W szkołach niepublicznych program ustala organ wskazany w statucie.
Czy diagnozę czynników chroniących i ryzyka trzeba robić co roku?
Tak, rozporządzenie wymaga, żeby diagnoza była opracowywana w każdym roku szkolnym, w terminie 30 dni od jego rozpoczęcia. Obejmuje uczniów, rodziców, nauczycieli i innych pracowników. Wyniki są podstawą do zmian w programie na kolejny rok.
Co się dzieje, gdy rada rodziców i rada pedagogiczna nie uzgodnią programu?
Jeśli w ciągu 30 dni od rozpoczęcia roku szkolnego nie ma porozumienia, program ustala dyrektor w uzgodnieniu z organem nadzoru pedagogicznego. Obowiązuje on tymczasowo, do czasu uchwalenia programu przez rady. Szczegóły trybu uzgodnienia warto sprawdzić w kuratorium.
Czy przedszkole musi mieć program wychowawczo-profilaktyczny?
Przepisy art. 26 Prawa oświatowego o takim programie i corocznej diagnozie nie dotyczą przedszkoli. Przedszkole nadal wychowuje i zapewnia dzieciom bezpieczeństwo na podstawie innych przepisów i statutu. Wiele przedszkoli prowadzi własny plan działań, bo porządkuje on pracę z dziećmi i rodzicami.
Czy zgoda rodziców na ankiety uczniów jest wymagana?
Prawo oświatowe i ustawa o systemie oświaty nie mają przepisu o ankietach, więc to dobra praktyka i nie wymóg. Warto poinformować rodziców o badaniu i skonsultować tryb z inspektorem ochrony danych. Ankieta powinna być anonimowa i nie pytać o diagnozy ani szczegóły rodzinne.
Jak sformułować cele, które da się sprawdzić?
Opisz zmianę, sposób jej pomiaru i termin, na przykład liczbę uczniów zgłaszających wykluczanie z grupy w ankiecie w październiku i w czerwcu. Dopisz wskaźnik, źródło danych, termin i osobę odpowiedzialną. Dwa lub trzy priorytety na rok wystarczą.
Czy szkoła musi robić ewaluację programu?
Rozporządzenie o nadzorze pedagogicznym nie wymaga osobnej ewaluacji tego dokumentu, więc to praktyka szkoły. Najlepiej wpisać ją do planu nadzoru dyrektora, żeby wyniki trafiły na radę pedagogiczną w naturalnym trybie. Ewaluacja pokazuje, co zostawić, co poprawić i z czego zrezygnować.
Czy szkolenie jest akredytowane?
Nie, nie daje kwalifikacji ani uprawnień zawodowych i nie jest poradą prawną. Po ukończeniu dostajesz certyfikat CWP z liczbą godzin. Nie jest też formą doskonalenia uznawaną do awansu zawodowego.
Źródła
Ostatnia aktualizacja: 3 listopada 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny dla specjalistów i nie stanowi porady prawnej.