Protokół CWP: Dziecko z ADHD i jego rodzina

W Polsce rozpoznanie ADHD jako jednostki chorobowej stawia lekarz, najczęściej psychiatra dzieci i młodzieży, zwykle z udziałem diagnozy psychologicznej. Psycholog prowadzi badanie psychologiczne, zbiera informacje od rodziców i nauczycieli, ocenia funkcjonowanie dziecka i różnicuje inne przyczyny trudności, np. lęk, specyficzne trudności w uczeniu się czy skutki stresu. Po wywiadzie psycholog może stwierdzić, że obraz uzasadnia pełną diagnozę, ale nie powinien sam ogłaszać rodzicom rozpoznania.

Gdy trudności z uwagą, nadruchliwością lub impulsywnością są obecne od wczesnego dzieciństwa, widoczne w domu i w szkole i wyraźnie zaburzają funkcjonowanie, a także gdy mimo kilku tygodni konsekwentnej pracy z rodziną problemy się utrzymują, współwystępują objawy depresji, lęku, tików lub zaburzeń snu albo rodzice pytają o leczenie farmakologiczne. Pilnie, tego samego dnia, gdy pojawiają się myśli samobójcze, samookaleczenia lub agresja zagrażająca zdrowiu. Do psychiatry w ramach NFZ nie jest potrzebne skierowanie.

To ustrukturyzowana praca z rodzicami nad konkretnymi umiejętnościami: codziennym czasem specjalnym z dzieckiem, pochwałą opisową, krótkimi i skutecznymi poleceniami, zapowiadaniem przejść, planowanym ignorowaniem drobnych zachowań, systemem punktów i spokojnymi konsekwencjami. Kolejność ma znaczenie: najpierw relacja i uwaga pozytywna, potem polecenia, na końcu konsekwencje. Wytyczne kliniczne wskazują trening rodzicielski jako jeden z filarów pomocy dzieciom z ADHD, obok leczenia decydowanego przez lekarza.

Na start wybierz 2-3 zachowania sformułowane pozytywnie i konkretnie, np. ubrany do 7:30. Punkt przyznawaj od razu, z krótką pochwałą. Dziecko wymienia punkty codziennie na małe nagrody, a raz w tygodniu na większą. Próg ustaw tak, żeby sukces był w większości dni, i nie odbieraj punktów za każde przewinienie. Najczęstsze przyczyny porażki to zbyt wiele celów, zbyt odległa nagroda i porzucenie systemu po tygodniu.

Za pisemną zgodą rodziców ustal z wychowawcą 2-3 cele codziennej karty szkolnej, które nauczyciel zaznacza, a rodzic nagradza w domu. Zaproponuj proste dostosowania: miejsce blisko nauczyciela, krótkie polecenia, dzielenie zadań, przerwy ruchowe. Szkoła udziela pomocy psychologiczno-pedagogicznej, a poradnia może wydać opinię z zaleceniami. Samo ADHD zazwyczaj nie jest podstawą orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, decyzję podejmuje zespół orzekający.

Warto ustalić z rodzicami plan na wybuch: zmniejszać wyzwalacze (zmęczenie, głód, nagłe przejścia), w trakcie mówić mniej i ciszej, dbać o bezpieczeństwo i nie negocjować, a po uspokojeniu naprawić relację i dopiero wtedy wrócić do ewentualnej, wcześniej zapowiedzianej konsekwencji. Z dzieckiem można ćwiczyć rozpoznawanie sygnałów z ciała i własny sposób uspokajania. Utrzymująca się drażliwość między wybuchami wymaga konsultacji psychiatrycznej.

Rodzeństwo często czuje się pominięte albo obciążone i trudno mu zrozumieć, dlaczego brat lub siostra ma inne zasady i nagrody. Pomaga krótka, dostosowana do wieku rozmowa o tym, czym jest ADHD, regularny czas tylko dla rodzeństwa z każdym z rodziców oraz własne cele i nagrody albo wspólny cel rodzinny. Wycofanie się lub spadek wyników u rodzeństwa warto potraktować jako osobny sygnał.