Protokół CWP: Dziecko i nastolatek w spektrum autyzmu

Meltdown to utrata kontroli wskutek przeciążenia, reakcja typu walcz lub uciekaj. Trwa niezależnie od tego, czy ktoś patrzy, i nie kończy się po spełnieniu prośby, a po nim dziecko jest wyczerpane. Napad złości jest reakcją na frustrację z zachowaną kontrolą i zwykle słabnie bez widowni lub po ustępstwie. W meltdownie dorosły dba o bezpieczeństwo, ogranicza bodźce i słowa oraz czeka, a rozmowa o tym, co się stało, przychodzi dopiero po powrocie do spokoju. Kary w trakcie przeciążenia pogłębiają lęk i wstyd.

Shutdown to wyłączenie przy przeciążeniu: dziecko milknie, przestaje odpowiadać, ma „pusty wzrok”, czasem traci mowę albo kładzie się i nie reaguje. Z zewnątrz bywa mylony z obrażeniem się lub uporem. Pomaga cisza, mniej bodźców, brak pytań i wymagań oraz czas na regenerację, która może trwać wiele godzin. Warto ustalić z dzieckiem w spokojnym czasie alternatywny sposób komunikacji, na przykład kartę „potrzebuję przerwy”, z której może skorzystać, kiedy brakuje mu słów.

Maskowanie to ukrywanie cech autystycznych i naśladowanie rówieśników, żeby uniknąć odrzucenia: wymuszany kontakt wzrokowy, wyuczone miny, przygotowane scenariusze rozmów, tłumienie stimowania. Częściej dotyczy dziewcząt, które w efekcie bywają diagnozowane późno, często dopiero w okresie dojrzewania, a wcześniej otrzymują rozpoznania lęku, depresji lub zaburzeń odżywiania. Typowy sygnał to duży kontrast między „idealnym” funkcjonowaniem w szkole a wyczerpaniem w domu. Celem pracy nie jest odebranie maski, tylko świadomy wybór i bezpieczne miejsca, w których nie trzeba jej nosić.

To częste zjawisko rozładowania po szkole. Przez cały dzień dziecko zużywa energię na znoszenie hałasu, tłoku, zmian i na kontrolowanie własnego zachowania, a w bezpiecznym miejscu napięcie się uwalnia. Nie świadczy to o błędach wychowawczych rodziców, tylko o wysokim koszcie dnia szkolnego. Pomaga plan „lądowania” po powrocie (czas bez pytań i obowiązków, jedzenie, wyciszenie) oraz zmniejszenie obciążeń w szkole przez dostosowania ustalone z wychowawcą.

Uczeń z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego wydanym przez zespół orzekający w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej ma prawo do dostosowań określonych w IPET, opracowanym na podstawie wielospecjalistycznej oceny funkcjonowania (WOPFU), do zajęć rewalidacyjnych i dostosowań egzaminów zewnętrznych. Najczęściej pomagają: słuchawki wyciszające, miejsce wyciszenia i karta przerwy, polecenia na piśmie, zapowiadane zmiany i sprawdziany, możliwość odpowiedzi pisemnej zamiast ustnej, wsparcie na przerwach. Zakres przepisów warto sprawdzać na bieżąco, bo rozporządzenia się zmieniają.

Autyzm nie jest chorobą do wyleczenia i nie ma leku na autyzm. Pomoc psychologiczna nie ma „zmniejszać autyzmu”, tylko zmniejszać cierpienie: ograniczać przeciążenia, leczyć lub kierować do leczenia zaburzeń współwystępujących (lęk, depresja, ADHD, problemy ze snem), wspierać komunikację, samodzielność i rozwój umiejętności ważnych dla samego dziecka, a także dopasowywać otoczenie. Leki może zalecić psychiatra w przypadku zaburzeń współwystępujących lub nasilonej, niebezpiecznej drażliwości. Warto ostrzegać rodziców przed metodami bez podstaw naukowych reklamowanymi jako leczenie autyzmu.

Pilnie przy myślach lub zamiarach samobójczych, samookaleczeniach, autoagresji powodującej urazy, agresji zagrażającej innym, nagłej utracie umiejętności, objawach katatonii lub psychozy oraz szybkiej utracie masy ciała. Planowo przy podejrzeniu depresji, nasilonego lęku, OCD, ADHD lub przewlekłych zaburzeń snu. Nagła zmiana zachowania wymaga też wykluczenia przyczyn medycznych, na przykład bólu czy padaczki. Autystyczne dzieci warto pytać o myśli samobójcze wprost i dosłownie. W kryzysie: 116 111, 800 12 12 12, w nagłym zagrożeniu 112.