Jak korzystać z kursu i czego wymaga rzetelna diagnoza spektrum autyzmu?

Dla kogo jest ten kurs

Pracujesz jako psycholog kliniczny, w poradni psychologiczno-pedagogicznej, w gabinecie dla dzieci albo z dorosłymi i coraz częściej słyszysz pytanie: „Czy to może być autyzm?”. Ten kurs prowadzi Cię przez cały proces, w którym rodzi się odpowiedź: od pierwszego telefonu, przez wywiad i obserwację, różnicowanie z innymi trudnościami, aż do opinii i rozmowy, w której przekazujesz wynik. Zakładamy, że znasz podstawy diagnozy psychologicznej, umiesz prowadzić wywiad kliniczny i wiesz, czym różni się hipoteza od wniosku.

Diagnoza spektrum autyzmu jest procesem zespołowym. W Polsce rozpoznanie medyczne z kodem klasyfikacji stawia lekarz, najczęściej psychiatra dzieci i młodzieży albo psychiatra dorosłych, a psycholog wnosi ocenę psychologiczną, obserwację, wywiad rozwojowy i opis funkcjonowania. Od jakości tej części zależy, czy rozpoznanie będzie trafne i czy zalecenia będą miały sens dla konkretnej osoby. Szczegóły podziału ról omawiamy w module 2.

Jak zbudowany jest kurs

Kurs ma 16 modułów po cztery lekcje. Pierwsze moduły dotyczą kryteriów i ścieżki diagnostycznej, potem przechodzimy do wywiadu z rodzicem, obserwacji dziecka i narzędzi. Kolejne części opisują grupy wiekowe: małe dziecko, ucznia, nastolatka, dziewczęta z maskowaniem i dorosłych, także tych, o których dzieciństwie nikt już nie opowie. Moduły 10, 11 i 12 poświęcamy różnicowaniu i zaburzeniom współwystępującym, a ostatnia część kursu dotyczy opinii, rozmowy zwrotnej, zaleceń i etyki.

Każda lekcja zawiera fragmenty wywiadu albo obserwacji z komentarzem diagnosty, wersję „zamiast tego”, czyli typowy błąd, gotowe pytania i listę pułapek. W każdym module jest studium przypadku i ćwiczenie z przykładowymi odpowiedziami. Do kursu dołączyliśmy 10 kart do druku. Są to listy obszarów do wywiadu i obserwacji, bez żadnego liczenia wyników, więc możesz je dopasować do swojej praktyki.

Czego ten kurs nie uczy

Kurs nie uczy przeprowadzania ADOS-2 ani ADI-R i nie przygotowuje do ich samodzielnego stosowania. Opisujemy, do czego służą te metody, w jakim wieku się je stosuje i jakie mają ograniczenia, ale nie odtwarzamy ich zadań, pytań, kodowania ani zasad interpretacji. Praca z nimi wymaga osobnego szkolenia i zakupu licencji u wydawcy. To samo dotyczy innych standaryzowanych testów: nazywamy je i umieszczamy w procesie, ale ich nie zastępujemy.

Po ukończeniu kursu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Kurs nie jest akredytowany, nie nadaje uprawnień do stawiania rozpoznania medycznego ani do stosowania ADOS-2 i ADI-R.

Fragment wywiadu: pierwsza rozmowa

Mama sześcioletniego Szymona przychodzi z notatką od wychowawczyni przedszkola. Szymon nie bawi się z grupą, a przy zmianie planu dnia „wpada w histerię”.

Psycholożka: Co sprawiło, że zdecydowała się Pani przyjść właśnie teraz?

Mama Szymona: Pani z przedszkola powiedziała, że to wygląda na autyzm. Czytałam w nocy w internecie i wszystko się zgadza. Chcę wiedzieć, czy on to ma.

Psycholożka: Słyszę, że to była trudna noc. Zanim wrócimy do tego, co Pani przeczytała, proszę mi opowiedzieć o zwykłym dniu Szymona. Od rana.

Mama Szymona: Wstaje sam, zawsze o tej samej godzinie. Musi zjeść płatki z niebieskiej miski. Jak miska jest w zmywarce, to jest koniec świata.

Komentarz diagnosty. Psycholożka uznaje emocje mamy, ale nie wchodzi w spór o to, czy „wszystko się zgadza”. Prosi o opis zwykłego dnia, bo w nim widać zachowania zamiast gotowych wniosków. Niebieska miska może świadczyć o sztywności i potrzebie przewidywalności, ale równie dobrze może być zwykłym przyzwyczajeniem sześciolatka. Do hipotezy brakuje informacji o tym, jak Szymon nawiązuje kontakt, jak mówi, jak bawi się z dziećmi, od kiedy trwają trudności i czy pojawiają się w różnych miejscach. Brakuje też relacji przedszkola z pierwszej ręki.

Zamiast tego: pytanie, które zamyka rozmowę

Psycholog: Czyli ma problem ze zmianami i nie bawi się z dziećmi. A w oczy patrzy?

Takie pytanie zawęża rozmowę do stereotypu i podsuwa odpowiedź. Mama, która czytała w nocy listę objawów, z dużym prawdopodobieństwem odpowie „rzadko”, bo tego się spodziewa. Kontakt wzrokowy jest tylko jednym z elementów komunikacji niewerbalnej i sam w sobie niewiele rozstrzyga.

Jak korzystać z lekcji

Czytaj lekcje po kolei, bo kolejne moduły opierają się na wcześniejszych. Fragmenty wywiadu najlepiej przeczytać dwa razy: raz jako rozmowę, drugi raz z pytaniem, co zapisał(a)byś w swoich notatkach. Ćwiczenia możesz robić samodzielnie, ale dużo zyskasz, gdy omówisz je w zespole albo na superwizji. Studia przypadków są fikcyjne, choć oparte na sytuacjach, które powtarzają się w gabinetach.

Używamy języka, który opisuje osobę i jej potrzeby: „osoba w spektrum autyzmu”, „dziecko, które potrzebuje przewidywalności”. Nie rozmywamy przy tym kryteriów. Rzetelna diagnoza wymaga nazwania trudności po imieniu, a szacunek nie oznacza unikania słowa „autyzm”.

Możesz zapytać

• „Jak wygląda zwykły dzień Pani syna, od rana do wieczora?”
• „Co sprawiło, że przyszli Państwo właśnie teraz?”
• „Kto pierwszy zauważył, że coś jest inaczej, i co to było?”
• „W jakich sytuacjach jest mu najłatwiej?”

Typowe błędy na starcie diagnozy

• Przyjmowanie hipotezy z zewnątrz, od przedszkola, internetu czy rodziny, jako punktu wyjścia całego procesu.
• Pytania zamknięte o pojedyncze „objawy z listy”, zanim padnie opis zwykłego dnia.
• Obietnica wyniku po jednym spotkaniu, złożona pod wpływem niepokoju rodzica.
• Pomijanie mocnych stron dziecka, które później są potrzebne do opinii i zaleceń.