Jak korzystać z kursu i na czym polega terapia mutyzmu wybiórczego?

Pięcioletnia Tosia w domu śpiewa, kłóci się z bratem o klocki i opowiada babci przez telefon, co było na obiad. W przedszkolu od półtora roku nie powiedziała ani słowa. Stoi przy ścianie w szatni, a gdy nauczycielka pyta, czy chce pić, patrzy w podłogę. Mama słyszy w przedszkolu, że „Tosia jest po prostu nieśmiała” albo że „robi to na złość”. Ten kurs pokazuje, jak poprowadzić takie dziecko od pierwszej rozmowy z rodzicami do swobodnego mówienia w przedszkolu i szkole, razem z rodziną i nauczycielami.

Dla kogo jest ten kurs?

Kurs jest dla psychologów dziecięcych, psychologów szkolnych i przedszkolnych, psychologów poradni psychologiczno-pedagogicznych, psychoterapeutów dzieci i młodzieży oraz terapeutów poznawczo-behawioralnych. Zakładamy, że pracujesz z dziećmi i rodzinami, znasz podstawy diagnozy rozwojowej i wiesz, czym jest ekspozycja w pracy z lękiem. Jeśli dopiero zaczynasz, też sobie poradzisz, bo każdą technikę pokazujemy od początku, na przykładach z gabinetu, przedszkola i szkoły.

Przez 24 moduły przechodzisz całą drogę: obraz kliniczny i model mutyzmu wybiórczego, diagnozę z mapą mówienia, różnicowanie, konceptualizację i plan terapii, pierwszy kontakt z dzieckiem, które nie mówi, drabinę mówienia, wprowadzanie nowych osób, pracę z rodzicami i nauczycielami. Osobne moduły dotyczą przedszkola, szkoły, pomocy psychologiczno-pedagogicznej i orzeczeń, komunikacji zastępczej, dzieci dwujęzycznych, nastolatków i dorosłych, pracy online, grup, zastoju w terapii i utrzymania postępów. Ostatni moduł to cztery rozbudowane analizy przypadków.

Mutyzm wybiórczy w kilku zdaniach

Mutyzm wybiórczy jest zaburzeniem lękowym. Dziecko umie mówić i mówi swobodnie w niektórych sytuacjach, zwykle w domu, z najbliższymi, a w innych sytuacjach, najczęściej w przedszkolu i szkole, konsekwentnie milczy. Milczenie nie mija po okresie adaptacji, nie wynika z nieznajomości języka i przeszkadza dziecku w nauce, zabawie i kontaktach z rówieśnikami. Dziecko nie wybiera milczenia tak, jak wybiera się zabawkę. W określonych sytuacjach lęk blokuje mówienie, a każde kolejne „przemilczane” spotkanie utrwala ten wzorzec.

Na czym polega terapia mutyzmu wybiórczego?

Terapia polega na stopniowym, zaplanowanym przechodzeniu od sytuacji, w których dziecko mówi swobodnie, do sytuacji, w których dziś milczy. Robisz to małymi krokami: od komunikacji niewerbalnej przez dźwięki, pojedyncze słowa i krótkie zdania do rozmowy. Do sytuacji, w której dziecko mówi, wprowadzasz stopniowo nowe osoby, na przykład nauczycielkę. Uczysz dorosłych, jak zdjąć z dziecka presję i jak doceniać odwagę oraz małe kroki zamiast samego mówienia przy wszystkich. Podejście behawioralne i poznawczo-behawioralne z udziałem rodziców i placówki ma najlepsze oparcie w badaniach, dlatego na nim opiera się ten kurs.

Terapia rzadko dzieje się wyłącznie w gabinecie. Mówienie musi pojawić się tam, gdzie dziecko dziś milczy, więc dużą część pracy wykonują rodzice i nauczyciele według planu, który z nimi układasz i który regularnie poprawiasz.

Fragment pierwszej rozmowy z mamą Tosi

Mama: W przedszkolu mówią mi: „Tosia jest uparta, jak zechce, to się odezwie”.

Terapeutka: Słyszę, że to dla Pani trudne. Proszę mi opowiedzieć, jak Tosia wygląda w przedszkolu, kiedy ktoś się do niej zwraca.

Mama: Sztywnieje. Raz widziałam, jak pani zapytała ją o imię przy innych dzieciach. Zrobiła się czerwona, schowała ręce za plecy. W samochodzie płakała.

Terapeutka: To, co Pani opisuje, wygląda na lęk. Dziecko, które się upiera, zwykle nie płacze potem w samochodzie i nie sztywnieje. Tosia nie decyduje się milczeć tak, jak decyduje się, że nie zje zupy. W tej sytuacji mówienie jest dla niej zablokowane. Dobra wiadomość jest taka, że z tym lękiem da się pracować krok po kroku.

Mama: I ona z tego wyrośnie?

Terapeutka: U części dzieci milczenie z czasem słabnie, ale czekanie bez pomocy zwykle wydłuża problem, bo im dłużej dziecko milczy w przedszkolu, tym bardziej wszyscy się do tego przyzwyczajają. Dlatego zaproponuję plan, w którym będzie Pani miała dużą rolę.

Komentarz. Terapeutka nie wchodzi w spór z przedszkolem. Zbiera konkretny opis zachowania (sztywnienie, rumieniec, płacz po wyjściu) i na jego podstawie nazywa mechanizm lękowy. Odpowiada uczciwie na pytanie o „wyrastanie”, bez straszenia i bez obiecywania. Mama wychodzi z rozmowy z nowym rozumieniem i z informacją, że będzie częścią terapii.

Zamiast tego można usłyszeć od specjalisty: „Proszę dać jej czas, na pewno się otworzy”. Takie zdanie uspokaja na chwilę, ale odkłada pomoc na miesiące i utwierdza otoczenie w przekonaniu, że wystarczy czekać.

Możesz powiedzieć rodzicom na pierwszym spotkaniu

• „Pani córka umie mówić i chce mieć kontakt. W przedszkolu lęk blokuje jej głos.”
• „Nie będziemy jej namawiać do mówienia. Będziemy jej pomagać robić małe, odważne kroki.”
• „Dużą część pracy wykonacie Państwo i nauczycielki, a ja pokażę, jak to robić.”

Jak korzystać z kursu?

Każda lekcja zawiera fragmenty sesji z komentarzem, przykład typowego błędu w wersji „zamiast tego”, gotowe zdania do rozmowy i omówienie pułapek. W każdym module znajdziesz studium przypadku, a na końcu modułu ćwiczenie praktyczne z przykładowymi odpowiedziami. Ćwiczenia najlepiej wykonuj na własnych przypadkach, bez danych pozwalających rozpoznać dziecko. Do kursu dołączono 14 arkuszy w PDF: od wywiadu z rodzicami i mapy mówienia do planu przejścia do nowej placówki. Przypisaliśmy je do lekcji, w których są omawiane.

Moduły możesz czytać po kolei albo wracać do tych, których potrzebujesz w danej chwili. Jeśli prowadzisz właśnie dziecko w szkole, moduły 12 i 13 przydadzą się od razu, ale bez modułów 5 i 7 trudno będzie ułożyć sensowny plan.

Typowe błędy osób zaczynających pracę z mutyzmem

• Traktowanie milczenia jako uporu albo próby zwrócenia na siebie uwagi.
• Ocenianie dziecka za to, że nie mówi, na przykład przez obniżanie ocen z odpowiedzi ustnych.
• Praca wyłącznie w gabinecie, bez rodziców i bez placówki.
• Odraczanie pomocy, bo „dziecko jest jeszcze małe”.
• Zbyt duże kroki: oczekiwanie, że dziecko po kilku sesjach odpowie przy całej grupie.

Certyfikat i granice tego kursu

Po ukończeniu kursu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Kurs nie jest akredytowany przez żadne towarzystwo naukowe ani zawodowe. Nie jest szkoleniem psychoterapeutycznym ani logopedycznym i nie nadaje uprawnień do prowadzenia psychoterapii, tytułu psychoterapeuty ani logopedy. Uczy pracy z mutyzmem wybiórczym w ramach kompetencji, które już masz jako psycholog albo terapeuta. Rozpoznanie medyczne stawia lekarz, a diagnozę mowy i języka prowadzi logopeda. W kursie pokazujemy, kiedy i jak do nich kierować.