Psychologia kliniczna: przedmiot i zadania, czym różni się od psychiatrii, psychoterapii i psychopatologii

Po co Ci ten przedmiot

Psychologia kliniczna ma na studiach dwie twarze. Z jednej strony to przedmiot egzaminacyjny pełen definicji, modeli i nazwisk. Z drugiej to dziedzina, w której wiele osób widzi swoją przyszłą pracę: w poradni, szpitalu, gabinecie, ośrodku interwencji kryzysowej. Ten kurs łączy obie perspektywy. Uczy, jak psycholog kliniczny myśli, a nie tylko co powinien wiedzieć.

Jeśli masz za sobą psychopatologię, znasz już obraz wielu zaburzeń: wiesz, czym jest epizod depresyjny, napad paniki czy urojenie. Psychologia kliniczna zaczyna się w miejscu, w którym kończy się opis. Pyta: co zrobić z tą wiedzą, gdy naprzeciwko siedzi konkretna osoba? Jak ocenić jej trudności, jak je zrozumieć, jak zaplanować pomoc i jak sprawdzić, czy ta pomoc działa? Objawy zaburzeń omawia szczegółowo kurs Psychopatologia dla studenta psychologii, więc tutaj odwołujemy się do nich tylko jako do krótkich przykładów. Ten kurs jest mostem: od objawu do planu pomocy.

Przedmiot psychologii klinicznej

Najprostsza robocza definicja brzmi tak: psychologia kliniczna to dziedzina psychologii zajmująca się zaburzeniami psychicznymi i trudnościami w funkcjonowaniu oraz zdrowiem psychicznym, w zakresie ich opisu, wyjaśniania, oceny, pomocy i zapobiegania. Każdy człon tej definicji coś wnosi:

• opis to uporządkowane ujęcie tego, co się dzieje z człowiekiem: jakie ma objawy, od kiedy, w jakich sytuacjach się nasilają,
• wyjaśnianie to próba odpowiedzi na pytanie, dlaczego trudności się pojawiły i dlaczego trwają,
• ocena to systematyczne zbieranie danych, które pozwala sformułować diagnozę i wnioski,
• pomoc obejmuje psychoterapię, psychoedukację, interwencję kryzysową, poradnictwo i rehabilitację,
• zapobieganie (profilaktyka) dotyczy działań, które zmniejszają ryzyko pojawienia się zaburzeń albo ich nawrotu.

Ważne jest to, że przedmiotem psychologii klinicznej nie są wyłącznie „choroby”. Zajmuje się ona także cierpieniem i problemami, które nie spełniają kryteriów żadnej jednostki diagnostycznej, a mimo to istotnie utrudniają życie: przewlekłym stresem, przeżywaniem choroby somatycznej, trudnościami adaptacyjnymi po stracie, problemami w relacjach. Dlatego współczesne podręczniki podkreślają, że obszarem zainteresowania jest zdrowie i zaburzenie jako kontinuum, a nie tylko patologia.

Zadania psychologa klinicznego

Klasycznie wymienia się kilka zadań, które warto znać na egzamin:

• diagnoza kliniczna, czyli ocena stanu psychicznego, funkcjonowania i zasobów osoby,
• terapia i pomoc psychologiczna, w tym psychoterapia, jeśli psycholog ma odpowiednie przygotowanie,
• profilaktyka i promocja zdrowia psychicznego,
• rehabilitacja, na przykład po urazach mózgu lub w przewlekłych zaburzeniach psychicznych,
• konsultacja i orzecznictwo, czyli opinie dla innych specjalistów, sądów, szkół lub instytucji,
• badania naukowe, bo praktyka kliniczna powinna opierać się na dowodach i sama je wytwarzać.

Zwróć uwagę na model naukowca-praktyka. To ideał kształcenia psychologów klinicznych, wiązany z konferencją w Boulder z 1949 roku. Zakłada, że psycholog kliniczny jednocześnie korzysta z wyników badań i myśli jak badacz: formułuje hipotezy o pacjencie, sprawdza je i jest gotów je zmienić. Ten sposób myślenia przewija się przez cały kurs.

Psychologia kliniczna a pokrewne dziedziny

Na egzaminie często pada pytanie o różnice. Najłatwiej je zapamiętać, gdy każdą dziedzinę opiszesz przez to, kim jest specjalista, jakie ma narzędzia i do czego dąży.

Psychiatria to dziedzina medycyny. Psychiatra jest lekarzem, ukończył studia medyczne i specjalizację. Diagnozuje zaburzenia psychiczne, może zlecać badania medyczne, przepisywać leki, kierować do szpitala i wystawiać zwolnienia lekarskie. Myśli w kategoriach medycznych: rozpoznanie, leczenie, rokowanie. Psycholog kliniczny nie przepisuje leków i nie stawia rozpoznań lekarskich w sensie medycznym, natomiast wnosi pogłębioną ocenę psychologiczną, narzędzia diagnostyczne i oddziaływania psychologiczne. W dobrym zespole te perspektywy się uzupełniają.

Psychoterapia to metoda leczenia oparta na relacji i oddziaływaniach psychologicznych. Psychoterapeutą zostaje się po ukończeniu wieloletniego szkolenia w określonym podejściu, a zawód ten mogą wykonywać nie tylko psycholodzy. Nie każdy psycholog kliniczny jest psychoterapeutą i nie każdy psychoterapeuta jest psychologiem klinicznym. Psychoterapia jest więc jedną z form pomocy, z których korzysta psychologia kliniczna, a nie jej synonimem.

Psychopatologia to nauka o zaburzeniach psychicznych: o ich objawach, przebiegu, klasyfikacji i mechanizmach. Jest dziedziną wiedzy, a nie zawodem. Psychologia kliniczna z niej korzysta, ale idzie dalej: od pytania „co to jest?” do pytań „jak to ocenić?”, „jak to zrozumieć u tej osoby?” i „jak pomóc?”.

Prosta mnemotechnika: psychopatologia opisuje, psychiatria leczy medycznie, psychoterapia leczy relacją i metodą psychologiczną, a psychologia kliniczna ocenia, rozumie i pomaga, korzystając z każdej z nich. Trochę jak w kuchni: psychopatologia to atlas składników, a psychologia kliniczna to umiejętność ugotowania z nich czegoś dla konkretnego gościa, który ma swoje alergie.

Perspektywa nomotetyczna i idiograficzna

Jeszcze jedno rozróżnienie, które pomaga zrozumieć specyfikę dziedziny. Podejście nomotetyczne szuka praw ogólnych: co jest wspólne dla wszystkich osób z daną trudnością. Podejście idiograficzne skupia się na jednostce: co jest szczególne w historii, kontekście i mechanizmach konkretnej osoby. Psychologia kliniczna stale balansuje między nimi. Wiedza nomotetyczna (badania, klasyfikacje, modele) daje mapę. Praca idiograficzna (wywiad, konceptualizacja, plan pomocy dla jednej osoby) pozwala tę mapę przyłożyć do konkretnego terenu. Dobre odpowiedzi egzaminacyjne często zyskują, gdy pokażesz, że rozumiesz obie strony.

Ćwiczenie: kto co robi

Sprawdź, czy potrafisz przypisać czynność do dziedziny. Przeczytaj listę i zanim spojrzysz na komentarz, zdecyduj sam:

• ustalenie, czy objawy spełniają kryteria epizodu depresyjnego w klasyfikacji,
• zaproponowanie leczenia farmakologicznego,
• zaplanowanie, od którego problemu pacjenta zacząć pomoc i jak mierzyć postęp,
• prowadzenie cotygodniowych sesji według określonego podejścia terapeutycznego,
• badanie nad tym, dlaczego część osób przerywa terapię.

Komentarz: pierwsza czynność opiera się na wiedzy psychopatologicznej i klasyfikacjach, z których korzystają zarówno lekarze, jak i psycholodzy. Druga należy do lekarza. Trzecia jest typowym zadaniem psychologa klinicznego. Czwarta to psychoterapia, którą może prowadzić psycholog kliniczny z przygotowaniem terapeutycznym albo inny psychoterapeuta. Piąta to badania naukowe z zakresu psychologii klinicznej. Jeśli przy którejś pozycji się wahałeś, to dobrze: granice między dziedzinami są w praktyce płynne, a egzaminator zwykle chce usłyszeć właśnie uzasadnienie, a nie samą etykietę.

Przykład z praktyki

Marta, studentka czwartego roku, odbywa praktyki w poradni zdrowia psychicznego. Pierwszego dnia trafia na odprawę zespołu. Omawiany jest fikcyjny pacjent, pan Henryk, lat 52, skierowany przez lekarza rodzinnego z powodu bezsenności, drażliwości i wycofania po utracie pracy.

Marta obserwuje, jak każdy specjalista patrzy na ten sam przypadek inaczej. Psychiatra pyta o czas trwania objawów, choroby somatyczne, przyjmowane leki i alkohol, rozważa rozpoznanie i ewentualne leczenie farmakologiczne. Psycholożka kliniczna proponuje badanie psychologiczne: chce ocenić nasilenie objawów, funkcjonowanie poznawcze, zasoby i sposób, w jaki pan Henryk interpretuje utratę pracy. Psychoterapeuta zespołu zastanawia się, czy pacjent jest gotowy na regularną pracę terapeutyczną i jaki rodzaj terapii byłby dla niego odpowiedni.

Po odprawie opiekunka praktyk pyta Martę: „Co z tej dyskusji było psychopatologią, a co psychologią kliniczną?”. Marta odpowiada, że opis objawów i rozważanie, czy spełniają kryteria epizodu depresyjnego, to wiedza psychopatologiczna. Natomiast pytania o to, jak pan Henryk rozumie swoją sytuację, co podtrzymuje wycofanie i od czego zacząć pomoc, to już myślenie kliniczne. Opiekunka dodaje jeszcze jedno: najwięcej zyskuje pacjent, gdy te perspektywy rozmawiają ze sobą, a nie konkurują.

Co trzeba umieć na egzamin

• Definicja psychologii klinicznej i jej elementy: opis, wyjaśnianie, ocena, pomoc, zapobieganie.
• Główne zadania psychologa klinicznego: diagnoza, terapia i pomoc, profilaktyka, rehabilitacja, konsultacja i orzecznictwo, badania.
• Różnice między psychologią kliniczną, psychiatrią, psychoterapią i psychopatologią: kto, jakimi narzędziami, w jakim celu.
• Model naukowca-praktyka i jego znaczenie dla sposobu myślenia klinicysty.
• Podejście nomotetyczne i idiograficzne oraz ich rola w pracy klinicznej.

Sprawdź się

1. Dlaczego psychoterapia nie jest synonimem psychologii klinicznej?
2. Czym różni się pytanie psychopatologa od pytania psychologa klinicznego w odniesieniu do tego samego pacjenta?
3. Co oznacza model naukowca-praktyka w codziennej pracy klinicysty?

Odpowiedzi: 1. Psychoterapia to jedna z form pomocy, wymagająca odrębnego szkolenia i wykonywana także przez osoby niebędące psychologami, a psychologia kliniczna obejmuje dodatkowo diagnozę, profilaktykę, rehabilitację, konsultację i badania. 2. Psychopatologa interesuje głównie, czym jest dane zaburzenie i jak przebiega, a psychologa klinicznego to, jak ocenić i zrozumieć trudności tej konkretnej osoby oraz jak zaplanować jej pomoc. 3. Oznacza korzystanie z wyników badań i jednocześnie myślenie badawcze o pacjencie: stawianie hipotez, sprawdzanie ich danymi i modyfikowanie, gdy dane im przeczą.