Kim jest trudny klient i jak korzystać z tego kursu?

Ósma sesja w poradni zdrowia psychicznego. Paulina ma trzydzieści osiem lat, do poradni skierował ją lekarz rodzinny z powodu obniżonego nastroju, a na większość pytań odpowiada „nie wiem” albo „jakoś leci”. Terapeutka łapie się na tym, że w trakcie spotkań z nią częściej niż zwykle patrzy na zegar, a w notatce po sesji pisze: „klientka trudna, brak motywacji”. Trzy tygodnie później na superwizji mówi już coś innego: „Nie wiem, jak z nią rozmawiać, i chyba boję się, że ona to widzi”. Pierwsze zdanie zamyka sprawę, drugie otwiera pracę. Ten kurs uczy przechodzić od pierwszego do drugiego.

Kim jest trudny klient w terapii?

Trudny klient to potoczna nazwa sytuacji, w której współpraca terapeuty z klientem przestała się układać: rozmowa krąży w miejscu, klient milczy, złości się, nie przychodzi, przekracza ustalenia albo odrzuca każdą propozycję, a terapeuta czuje bezradność, napięcie albo niechęć. W tym kursie używamy tego określenia wyłącznie jako opisu trudnej sytuacji w relacji. Nie jest to etykieta osoby ani rozpoznanie.

Ta sama osoba bywa „trudna” u jednego terapeuty i zupełnie zwyczajna u innego, trudna w trzecim miesiącu terapii i dobrze współpracująca w szóstym. Trudność powstaje między dwiema osobami, w konkretnym miejscu, czasie i przy konkretnych ustaleniach. Dlatego zanim zapytasz „co jest nie tak z tym klientem?”, zapytaj „co dzieje się w tej współpracy i jaki jest w tym mój udział?”.

Podobnie traktujemy opór. Opór w terapii to wszystko, co spowalnia albo blokuje wspólną pracę: milczenie, spóźnienia, zmiana tematu, „tak, ale”, nieodrabiane zadania, żarty w trudnym momencie. Opór jest informacją o tym, co klient chroni, czego się obawia, w jakim tempie może iść i jak przebiega Wasza współpraca. Nie jest winą klienta ani dowodem złej woli. Często jest najrozsądniejszą rzeczą, jaką klient może w danej chwili zrobić.

Jak to wygląda na sesji?

Dalszy ciąg ósmej sesji z Pauliną. Terapeutka zauważa, że od dziesięciu minut zadaje pytania, a odpowiedzi są coraz krótsze.

Terapeutka: Ostatnio mówiła Pani, że weekendy są najgorsze. Jak minął ten?

Paulina (38): Nie wiem. Normalnie.

Terapeutka: Normalnie, czyli jak?

Paulina (38): No normalnie. Nic ciekawego.

Terapeutka: Mam wrażenie, że trudno nam się dziś rozmawia. Ja zadaję pytania, a Pani odpowiada najkrócej, jak się da. Zastanawiam się, jak to jest dla Pani siedzieć tu ze mną.

Paulina (38): Szczerze? Jak w urzędzie. Pani pyta, ja mam coś powiedzieć.

Terapeutka: Dziękuję, że Pani to mówi wprost. Jeśli to przypomina urząd, nic dziwnego, że trudno cokolwiek powiedzieć. Co musiałoby być inaczej, żeby mniej to przypominało?

Paulina (38): Nie wiem. Może żeby Pani nie notowała przez cały czas.

Komentarz. Terapeutka przestaje zbierać informacje i mówi o tym, co dzieje się między nimi. Nie stawia zarzutu w rodzaju „Pani nic nie mówi”. Opisuje wspólną sytuację („trudno nam się rozmawia”) i własny udział („ja zadaję pytania”). Paulina dostaje zaproszenie bez nacisku i po raz pierwszy mówi coś o relacji: czuje się jak w urzędzie. To zdanie jest cenniejsze niż opis weekendu, bo pokazuje, że „nie wiem” było sposobem radzenia sobie z sytuacją przeżywaną jako ocena. Na kolejnej sesji terapeutka odłożyła notatnik, a rozmowa zaczęła się od pytania, o czym Paulina chce dziś mówić.

Zamiast tego łatwo zadawać coraz bardziej szczegółowe pytania o weekend albo powiedzieć: „Może Pani jeszcze nie jest gotowa na terapię”. Pierwsze pogłębia przesłuchanie. Drugie przerzuca całą trudność na klientkę i zamyka rozmowę o tym, co dzieje się w gabinecie.

Możesz powiedzieć: „Mam wrażenie, że coś nam dziś utrudnia rozmowę. Nie wiem jeszcze co. Sprawdzimy to razem?”

Dla kogo jest ten kurs?

Kurs jest dla psychologów, psychoterapeutów w trakcie szkolenia i po nim, terapeutów uzależnień i specjalistów, którzy pracują w poradni zdrowia psychicznego, na oddziale dziennym, w ośrodku interwencji kryzysowej, w ośrodku terapii uzależnień, w gabinecie prywatnym albo w organizacji pozarządowej, także zdalnie przez komunikator wideo. Zakładamy, że znasz podstawy budowania przymierza terapeutycznego, czyli współpracy opartej na zgodzie co do celów i sposobu pracy oraz na więzi między Tobą a klientem. Jeśli chcesz najpierw uporządkować te podstawy, sięgnij po kurs CWP „Relacja terapeutyczna: budowanie przymierza terapeutycznego w praktyce”. Ten kurs zaczyna się w miejscu, w którym podstawy przestają wystarczać: przy konkretnym kliencie, z którym utknąłeś.

Kurs nie jest przypisany do jednego nurtu. Tam, gdzie nurty rozumieją coś inaczej, opisujemy różnice prostym językiem i pokazujemy, co z nich wynika na sesji.

Certyfikat i uprawnienia

Po ukończeniu kursu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Kurs nie jest akredytowany przez żadne towarzystwo naukowe ani zawodowe. Nie jest szkoleniem psychoterapeutycznym, nie nadaje uprawnień do prowadzenia psychoterapii ani tytułu psychoterapeuty i nie zastępuje superwizji. Przypadki ze swojej praktyki omawiasz z superwizorem, a kurs pomaga Ci się do tego przygotować i daje język do opisu tego, co dzieje się w gabinecie.

Jak korzystać z kursu

Kurs ma 24 moduły i 96 lekcji. Pierwsze trzy moduły wyjaśniają, czym jest trudność w terapii, skąd bierze się opór i jak wygląda impas wynikający z ambiwalencji wobec zmiany. Moduły od 4 do 14 dotyczą konkretnych sytuacji: klienta przysłanego przez sąd, pracodawcę albo rodzinę, milczenia, potoku słów, złości, krytyki, idealizacji, przekraczania granic, spóźnień i nieopłaconych sesji, niewykonywanych zadań, oczekiwania gotowych rad oraz skarg i gróźb. Moduły 15 i 16 opisują naprawę pęknięć w relacji i Twoje własne reakcje. Dalej omawiamy pracę z klientem z cechami narcystycznymi i z cechami osobowości z pogranicza, zatajanie informacji, ryzyko samobójcze i agresję, uzależnienie, zakończenie terapii i superwizję. Ostatni moduł to cztery rozbudowane analizy przypadków.

Każda lekcja zawiera fragmenty sesji z komentarzem, wersję z typowym błędem, gotowe zdania i omówienie pułapek. Osoby i sytuacje są fikcyjne, choć oparte na tym, co zdarza się w gabinetach. W każdym module jest studium przypadku i ćwiczenie praktyczne z przykładowymi odpowiedziami. Do kursu dołączyliśmy 14 arkuszy w PDF, które możesz wydrukować i wypełniać przy konkretnych klientach.

Moduły możesz czytać po kolei albo zacząć od tego, który dotyczy klienta, z którym masz teraz kłopot. Wyjątek: moduł 20 o ryzyku samobójczym i agresji przeczytaj w całości, zanim sięgniesz po moduły o złości, kryzysie i uzależnieniu.

Typowe błędy w myśleniu o trudnym kliencie

Najczęstszy błąd to etykieta zamiast opisu. Zdanie „klient jest oporny” nie mówi, co się dzieje, kiedy i z kim, więc nie podpowiada żadnego ruchu. Zdanie „od trzech sesji, gdy pytam o ojca, klient zmienia temat i zaczyna żartować” daje już punkt zaczepienia.

Drugi błąd to szukanie winnego. Terapeuta, który obwinia klienta, przestaje być ciekawy. Terapeuta, który obwinia siebie, zaczyna się bronić albo ustępować. Obie postawy usztywniają sytuację.

Trzeci błąd to przekonanie, że doświadczony terapeuta nie miewa trudnych klientów. Miewa ich każdy, a różnica polega na tym, jak szybko to zauważa i czy przynosi na superwizję, zanim impas zamieni się w przerwaną terapię. Wstyd przed przyznaniem „nie radzę sobie z tym klientem” zatrzymuje wielu terapeutów dłużej niż sam klient.