Adelajda dostała w środę postanowienie sądu rejonowego: udział w czynności z ośmioletnim chłopcem, termin w przyszły wtorek, podstawa art. 185a Kodeksu postępowania karnego. Pracuje z dziećmi od dziesięciu lat, ale w pokoju przesłuchań będzie pierwszy raz. Ma pięć dni i kilka pytań. Co wolno jej powiedzieć matce? Czy może porozmawiać z chłopcem przed czynnością? Co zrobić, gdy sędzia zada pytanie, którego dziecko nie zrozumie? Przesłuchanie dziecka z udziałem psychologa jest czynnością dowodową z jasno opisanymi zasadami, a rola psychologa jest w nich węższa, niż wielu osobom się wydaje.
Na czym polega przesłuchanie dziecka w trybie art. 185a KPK?
Art. 185a dotyczy pokrzywdzonego, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat, w sprawach o przestępstwa popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej albo opisane w rozdziałach XXIII, XXV i XXVI Kodeksu karnego. Sąd przesłuchuje takie dziecko wtedy, gdy jego zeznania mogą mieć duże znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Jeśli sprawę da się wyjaśnić innymi dowodami, dziecko w ogóle nie powinno zeznawać.
Przesłuchanie odbywa się co do zasady raz. Ponowne jest możliwe, gdy wyjdą na jaw nowe okoliczności o dużej wadze albo gdy sąd uwzględni wniosek dowodowy oskarżonego, który przy pierwszej czynności nie miał obrońcy. Prowadzi je sąd na posiedzeniu, z udziałem biegłego psychologa, nie później niż w ciągu 14 dni od wpływu wniosku. Prokurator, obrońca i pełnomocnik pokrzywdzonego mogą wziąć udział w czynności, ale siedzą w osobnym pomieszczeniu.
Obok tego przepisu działają trzy inne. Art. 185a KPK obejmuje pokrzywdzonych poniżej 15 lat. Art. 185b dotyczy dzieci, które są w sprawie świadkami i nie zostały pokrzywdzone, art. 185c pokrzywdzonych od 15 lat w sprawach z art. 197 do 199 Kodeksu karnego, a art. 185e świadków z zaburzeniami psychicznymi lub rozwojowymi, także dorosłych. Pierwsze, co sprawdzasz w postanowieniu, to podstawa czynności. Od niej zależy, kto będzie obecny i czy dziecko może zostać wezwane ponownie.
Chcesz przejść przez pierwsze powołanie z mapą przepisów w ręku? W szkoleniu o udziale psychologa w przesłuchaniach drugi moduł omawia każdy z czterech trybów na przykładach z sądów.
Jak wygląda przyjazny pokój przesłuchań i co dziecko wie przed czynnością?
Warunki pokoju opisuje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 22 września 2024 roku. Pokój ma jasne i stonowane kolory, miękką wykładzinę, regulowane światło i meble dla dzieci oraz dorosłych. Kredki, klocki, maskotki i pomoce wizualne leżą w zamknięciu i wyjmuje się je dopiero wtedy, gdy dziecko ich potrzebuje. Obok jest pokój techniczny, z którego sąd i strony obserwują czynność, a w miarę możliwości także poczekalnia. W poczekalni nie wiesza się plakatów ani ulotek o przemocy.
Przyjazny pokój przesłuchań działa lepiej, gdy dziecko widziało go wcześniej. Wezwanie zawiera informację o możliwości obejrzenia pokoju, a art. 185f wymaga, żeby przed pierwszym przesłuchaniem dziecko dostało opis przebiegu czynności, także w formie graficznej, co najmniej 3 dni przed terminem. W rozmowie z opiekunem zapytaj, czy dziecko tę informację widziało i czy miało pytania. Jeśli nie, zgłoś to sądowi, póki jest na to czas.
Uwagi o pokoju przekazujesz sędziemu przed czynnością. Wystarczy jedno zdanie, na przykład o plakacie w poczekalni albo o zabawkach rozłożonych na stole. O zmianach decyduje sąd, a Ty wiesz, co rozprasza dziecko.
Co robi psycholog przed przesłuchaniem dziecka i w jego trakcie?
Przed czynnością ustalasz stan fizyczny i psychiczny dziecka w danym dniu: jak spało, czy jest chore, czy przyjmuje leki zlecone przez lekarza, jak reaguje na nowe miejsca. Rozmowa z opiekunem i wstępna rozmowa z dzieckiem w pokoju dotyczą kontaktu i przebiegu czynności. Nie pytasz o zdarzenie. Każda rozmowa o tym, co się stało, przed nagraniem może zmienić to, co dziecko powie, i osłabić dowód.
Adelajda zadzwoniła do matki chłopca dzień po otrzymaniu postanowienia. Zapytała o sen, o szkołę i o to, jak syn sygnalizuje zmęczenie. Matka chciała opowiedzieć, co syn mówił w domu o zdarzeniu.
Adelajda: Rozumiem, że to dla Pani bardzo trudne. Proszę zachować te informacje dla sądu. Ja potrzebuję wiedzieć, jak syn się czuje i co mu pomaga, kiedy jest zdenerwowany.
Matka: Mówi, że jak się boi, to chce trzymać coś w ręku.
Adelajda zapisała to i przed czynnością zapytała sędziego, czy chłopiec może mieć przy sobie małą maskotkę. Sąd się zgodził.
W trakcie czynności sąd zadaje pytania albo przekazuje je przez psychologa. Twoja rola to pomoc w komunikacji: zauważasz zmęczenie, proponujesz przerwę, przeformułowujesz pytanie, którego dziecko nie rozumie. Rozporządzenie zakazuje w tych przesłuchaniach pytań przez przeczenie, pytań z podwójnym przeczeniem i kilku pytań naraz. Gdy padnie takie pytanie, reagujesz spokojnie i proponujesz prostsze brzmienie.
Jak zadawać pytania otwarte, żeby dziecko nie przejęło słów dorosłego?
Art. 171 KPK wymaga, żeby świadek najpierw mógł swobodnie się wypowiedzieć, a dopiero potem odpowiadał na pytania. Zabrania też pytań, które sugerują odpowiedź. U dzieci ten zakaz ma szczególną wagę, bo podatność na sugestię jest u nich zwykle większa niż u dorosłych, zwłaszcza przy powtarzanych pytaniach i przy rozmówcy, który ma dla dziecka autorytet.
Pytania otwarte zaczynają się od „opowiedz”, „co było potem”, „jak to wyglądało”. Nie zawierają informacji, których dziecko samo nie podało. Pytanie „Czy on cię wtedy uderzył?” podsuwa sprawcę i czynność. Pytanie „Powiedziałeś, że w kuchni zrobiło się głośno. Opowiedz, co się działo w kuchni” korzysta wyłącznie ze słów dziecka. Pytania szczegółowe i zamknięte pojawiają się później, gdy swobodna relacja się wyczerpie, i zawsze dają możliwość odpowiedzi „nie wiem”.
Dziecko ma prawo nie pamiętać. „Nie wiem” i „nie pamiętam” są pełnoprawnymi odpowiedziami. Gdy dorosły dopytuje drugi i trzeci raz o to samo, dziecko często uznaje, że pierwsza odpowiedź była zła, i podaje inną. Lepiej przyjąć lukę i przejść dalej.
Szkolenie ma 12 modułów, 48 lekcji i 8 załączników do pracy przed czynnością i po niej. Znajdziesz wśród nich „Bank pytań otwartych i ich przeformułowań” oraz załącznik „Karta dostosowań dla dzieci ze szczególnymi potrzebami”, z których skorzystasz już przy najbliższym powołaniu (zobacz program szkolenia).
Czy ocena wiarygodności zeznań należy do psychologa?
Nie. Ocena wiarygodności zeznań należy do sądu, który ocenia dowody swobodnie, na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów (art. 7 KPK). Psycholog nie odpowiada na pytanie, czy dziecko mówi prawdę. Opisuje jego zdolność postrzegania, zapamiętywania i odtwarzania spostrzeżeń oraz czynniki, które mogły wpłynąć na treść zeznań: wiek, rozwój mowy, podatność na sugestię, wcześniejsze rozmowy z dorosłymi, konflikt lojalności.
Art. 192 § 2 KPK pozwala sądowi zarządzić przesłuchanie świadka z udziałem psychologa, gdy są wątpliwości co do jego stanu psychicznego, rozwoju umysłowego albo zdolności postrzegania lub odtwarzania spostrzeżeń. Z tego przepisu wynika zakres pracy. Gdy postanowienie zawiera pytanie „czy małoletni zeznaje prawdę”, możesz zwrócić się do sądu o doprecyzowanie albo odpowiedzieć w granicach swojej wiedzy i napisać, czego psycholog ustalić nie może.
Nie istnieje też zestaw zachowań typowy dla dziecka skrzywdzonego. Lęk, wycofanie, spokój czy brak emocji przy opowiadaniu występują u dzieci w bardzo różnych sytuacjach. Analiza treści wypowiedzi bywa metodą pomocniczą, ale ma ograniczenia, szczególnie u małych dzieci i przy wypowiedziach krótkich, więc jej wynik nie przesądza o prawdziwości relacji.
Co powinna zawierać opinia psychologiczna o świadku małoletnim?
Opinia psychologiczna o świadku małoletnim odpowiada na pytania sądu i tylko na nie. Zawiera podstawę i zakres zlecenia, źródła informacji, opis przebiegu badania i obserwacji, opis rozwoju poznawczego i językowego dziecka, ocenę zdolności do postrzegania, zapamiętywania i odtwarzania spostrzeżeń oraz czynniki, które mogły wpłynąć na wypowiedź. Wnioski piszesz językiem, który sędzia zrozumie bez słownika.
Dobrze, gdy każde zdanie we wnioskach da się odnieść do konkretnej obserwacji. Zdanie „Chłopiec rozumie pytania o miejsce i kolejność zdarzeń, natomiast pytania o czas wymagają przeformułowania na odniesienia do pór dnia” pomaga sądowi. Zdanie „Dziecko jest wiarygodne” wychodzi poza Twoje kompetencje.
Po złożeniu opinii możesz zostać wezwana lub wezwany na rozprawę. Strony pytają wtedy o metodę, o źródła i o to, czego psycholog nie zbadał. Opinia, która jasno opisuje swoje granice, broni się na sali łatwiej niż taka, która obiecuje więcej, niż da się ustalić. Więcej o pracy na sali piszemy w tekście o tym, jak biegły psycholog sądowy przygotowuje się do rozprawy.
Jak ograniczyć ryzyko, że postępowanie znów skrzywdzi dziecko?
Wtórna wiktymizacja to dodatkowa krzywda, którą dziecku wyrządza samo postępowanie: wielokrotne opowiadanie, długie czekanie, spotkanie z oskarżonym na korytarzu, pytania podważające jego słowa. Jednorazowe przesłuchanie i przyjazny pokój mają jej zapobiegać, ale wiele zależy od ludzi obecnych w dniu czynności.
Po przesłuchaniu porozmawiaj z opiekunem. Powiedz, jakie reakcje mogą pojawić się w najbliższych dniach: gorszy sen, drażliwość, pytania o to, co dalej. Poproś, żeby nie dopytywał dziecka o to, co mówiło w sądzie. Jeśli reakcje się nasilają, wskaż, gdzie szukać pomocy. Psycholog, który brał udział w czynności, nie podejmuje terapii tego dziecka, bo łączenie ról podważa bezstronność. O tym, po czym poznać, że dziecko potrzebuje wsparcia, piszemy w tekście o traumie u dziecka, które nie mówi, co się stało.
Zadbaj też o siebie. Praca przy sprawach o przemoc wobec dzieci obciąża, nawet gdy każda czynność przebiega spokojnie. Superwizja i rozmowa z zaufanym kolegą po trudnym dniu należą do tej pracy w takim samym stopniu jak znajomość przepisów. Objawy obciążenia opisujemy w tekście o traumie wtórnej u terapeuty.
Kurs o roli psychologa przy przesłuchaniu dziecka ma 12 modułów, 48 lekcji i 14 godzin pracy, a po ukończeniu dostajesz certyfikat z liczbą godzin. W planie Specjalista pierwsze 5 dni jest za darmo i w tym czasie otwierasz 2 dowolne szkolenia w całości, więc sprawdzisz, czy ten kurs pasuje do Twojej pracy: przejdź do szkolenia.
- karty i wzory: „Mapa przepisów: przesłuchanie małoletniego i świadka szczególnie wrażliwego”, „Lista kontrolna przygotowania do przesłuchania dziecka” i „Karta przebiegu przesłuchania: fazy i notatki psychologa”,
- „Karta obserwacji do oceny zdolności świadka” i „Wzór opinii psychologicznej o świadku małoletnim”,
- „Rozmowa z opiekunem po przesłuchaniu: karta”,
- sceny z pokoju przesłuchań i z sali sądowej, ćwiczenia z przeformułowania pytań,
- certyfikat po ukończeniu, 14 godzin.
Najczęściej zadawane pytania
Ile razy można przesłuchać dziecko w procesie karnym?
W trybie art. 185a dziecko przesłuchuje się co do zasady raz. Ponowne przesłuchanie jest możliwe, gdy wyjdą na jaw nowe okoliczności o dużej wadze albo gdy sąd uwzględni wniosek oskarżonego, który przy pierwszej czynności nie miał obrońcy. Dlatego nie obiecuj rodzicom, że to na pewno ostatni raz.
Kto jest obecny w pokoju przesłuchań?
W pokoju jest sędzia, biegły psycholog i dziecko, a czasem także opiekun lub inna osoba pełnoletnia wskazana przez dziecko, jeśli nie ogranicza to swobody wypowiedzi. Prokurator, obrońca i pełnomocnik obserwują czynność z pokoju technicznego. Dziecko nie widzi oskarżonego.
Czy dziecko może wybrać płeć psychologa?
Tak. Przepis przewiduje, że biegły psycholog powinien być osobą płci wskazanej przez pokrzywdzonego, chyba że utrudniałoby to postępowanie. Jeśli dowiesz się o takiej prośbie po powołaniu, poinformuj sąd.
Czy psycholog może rozmawiać z dzieckiem o zdarzeniu przed przesłuchaniem?
Nie. Wstępna rozmowa służy nawiązaniu kontaktu, ocenie stanu dziecka i wyjaśnieniu przebiegu czynności. Rozmowa o zdarzeniu przed nagraniem może zmienić treść zeznań i osłabić dowód.
Co zrobić, gdy sąd pyta, czy dziecko mówi prawdę?
Ocena dowodów należy do sądu. Psycholog opisuje zdolność dziecka do postrzegania, zapamiętywania i odtwarzania spostrzeżeń oraz czynniki, które mogły wpłynąć na wypowiedź. Możesz poprosić sąd o doprecyzowanie pytania albo opisać w opinii granice swojej wiedzy.
Czy nastolatek powyżej 15 lat też zeznaje w przyjaznym pokoju?
Czasem tak. Pokrzywdzonego, który ukończył 15 lat, przesłuchuje się w takich samych warunkach jak młodsze dzieci, gdy jest uzasadniona obawa, że inne warunki zaszkodziłyby jego stanowi psychicznemu. W części spraw o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej działa osobny tryb z artykułu 185c KPK. Sąd może zapytać psychologa o stan nastolatka, a Ty odpowiadasz na podstawie obserwacji.
Czy nowa ustawa o zawodzie psychologa zmienia zasady przesłuchań?
Ustawa z 2026 roku wchodzi w życie 19 maja 2028 roku, a do tego czasu obowiązuje ustawa z 2001 roku. Od tej daty psycholog dołączy do osób, które sąd może przesłuchać co do faktów objętych tajemnicą tylko w wąskich przypadkach. Zasady przyjaznego pokoju i trybu z art. 185a pozostają w Kodeksie postępowania karnego.
Źródła
Ostatnia aktualizacja: 30 października 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny dla specjalistów i nie stanowi porady prawnej.