Przejdź do treści
CENTRUM WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ
Wszystkie teksty
Specjalista28 października 202610 min czytania

Biegły psycholog sądowy: jak zostać biegłym, napisać opinię i obronić ją na rozprawie

Jak zostać biegłym sądowym, jak czytać postanowienie sądu, badać w sprawach karnych, cywilnych i rodzinnych, pisać opinię i bronić jej na rozprawie. Z przepisami i rozliczeniem z sądem.

Autor: Redakcja CWP

Biegły psycholog sądowy: jak zostać biegłym, napisać opinię i obronić ją na rozprawie

Halina pracuje w gabinecie od ośmiu lat i właśnie otworzyła kopertę z sądu okręgowego. W środku jest postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii psychologa, siedem pytań i termin na odpowiedź. Przy czwartym pytaniu zatrzymuje się, bo brzmi jak prośba o wskazanie, kto mówi prawdę. Biegły psycholog sądowy może dostać takie pytanie w każdej sprawie i od pierwszego dnia musi wiedzieć, na które z nich wolno mu odpowiadać, a które należą do sądu.

Kim jest biegły psycholog sądowy i czym różni się od psychologa w gabinecie?

Biegły odpowiada na pytania sądu na podstawie wiedzy specjalnej. Ocena dowodów i rozstrzygnięcie należą do sądu, więc opinia jest jednym z materiałów w sprawie i nie przesądza wyroku. W gabinecie pracujesz dla klienta i jego celów. W sprawie sądowej pracujesz dla organu, który zlecił opinię, a osoba badana jest stroną postępowania, często z interesem sprzecznym z interesem drugiej strony.

Z tej różnicy wynika reszta: badanie, dokumentacja i sposób pisania wyglądają inaczej niż w terapii. Każde zdanie opinii może sprawdzić pełnomocnik, który czyta ją z ołówkiem w ręku. Nie wystarczy znać metody, trzeba umieć je uzasadnić i opisać ich ograniczenia.

Chcesz zobaczyć, jak ta zmiana roli wygląda w praktyce, zanim dostaniesz pierwsze postanowienie? W szkoleniu Biegły psycholog sądowy w praktyce: od wpisu na listę do obrony opinii na sali pierwszy moduł opisuje, czym biegły różni się od psychologa w gabinecie.

Jak zostać biegłym sądowym i kto decyduje o wpisie na listę biegłych?

Jak zostać biegłym sądowym to pytanie o procedurę, nie o konkurs. Biegłych ustanawia prezes sądu okręgowego i prowadzi listy według dziedzin. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24 stycznia 2005 roku w sprawie biegłych sądowych wymaga pełni praw cywilnych i obywatelskich, ukończonych 25 lat i wiadomości specjalnych wykazanych dokumentami. Ocena tych dokumentów należy do prezesa.

Osoba zatrudniona dołącza opinię zakładu pracy, a osoba wykonująca wolny zawód opinię organizacji zawodowej. Przed objęciem funkcji składasz przyrzeczenie przed prezesem. Ustanowienie obowiązuje przez pięć lat i kończy się z końcem roku kalendarzowego, więc o ponowne ustanowienie trzeba zadbać z wyprzedzeniem. Tytuł biegłego sądowego możesz stosować z oznaczeniem specjalności i sądu okręgowego, który Cię ustanowił. Zmianę adresu i planowaną przerwę dłuższą niż trzy miesiące zgłaszasz prezesowi.

Wpis na listę biegłych nie jest wymagany, żeby sąd powołał psychologa w konkretnej sprawie. Kodeks postępowania karnego mówi w art. 195, że do czynności biegłego obowiązana jest także osoba spoza listy, jeśli ma odpowiednią wiedzę. Lista ułatwia sądowi wybór, a Ty składasz przyrzeczenie raz, na cały okres ustanowienia.

Co jest w postanowieniu sądu i na które pytania odpowiada biegły psycholog sądowy?

Postanowienie sądu jest dla biegłego mapą zadania. W sprawie karnej art. 194 KPK przewiduje, że wskazuje ono biegłego i specjalność, przedmiot i zakres ekspertyzy z pytaniami szczegółowymi oraz termin dostarczenia opinii. W postępowaniu cywilnym sąd oznacza, czy opinia ma być ustna czy pisemna (art. 278 § 3 KPC).

Pierwszy czytasz pytania, nie dokumenty. Dla każdego sprawdzasz trzy rzeczy: czy dotyczy wiedzy psychologicznej, czy da się na nie odpowiedzieć metodami, które masz, i czy w aktach jest dość materiału. Pytanie „czy zeznania świadka są prawdziwe” wykracza poza kompetencje biegłego, bo prawdziwość ocenia sąd. Możesz natomiast opisać zdolność postrzegania i odtwarzania zdarzeń, wpływ rozwoju lub stanu psychicznego na zeznania oraz ograniczenia metod.

Gdy pytanie wychodzi poza Twoją specjalność, odpowiadasz na część, którą możesz, i piszesz wprost, której nie. Gdy przeszkoda uniemożliwia wydanie opinii, masz podstawę prawną, żeby nie przyjąć zlecenia: art. 280 § 1 KPC pozwala odmówić z przyczyn, które uprawniają świadka do odmowy zeznań, oraz z powodu takiej przeszkody. Jeszcze przed wyznaczeniem przewodniczący może umożliwić zapoznanie się z aktami, żeby ocenić koszty i termin (art. 280 § 2 KPC).

Jak wygląda badanie w sprawach karnych, cywilnych i rodzinnych?

W sprawach karnych najczęściej chodzi o ocenę zeznań małoletnich i osób z zaburzeniami, o ocenę zdolności postrzegania i odtwarzania oraz o opinię w pytaniach o stan psychiczny oskarżonego. Przesłuchanie pokrzywdzonego poniżej 15 lat w wybranych kategoriach przestępstw odbywa się raz, przez sąd, na posiedzeniu z udziałem biegłego psychologa (art. 185a KPK). Dla pokrzywdzonych powyżej 15 lat w sprawach z art. 197 do 199 kodeksu karnego przewiduje to art. 185c.

Jedno rozróżnienie zmienia wiele: opinię o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego i o poczytalności wydaje co najmniej dwóch biegłych psychiatrów, a biegli innych specjalności, w tym psycholog, są powoływani na ich wniosek (art. 202 KPK). Psycholog nie zastępuje psychiatrów w tej opinii.

W sprawach cywilnych biegły psycholog pojawia się przy ubezwłasnowolnieniu: badanie przeprowadza psychiatra lub neurolog razem z psychologiem (art. 553 KPC), a sąd wysłuchuje osobę, której sprawa dotyczy, w obecności biegłego psychologa (art. 547 KPC). W sprawach rodzinnych, poza opiniowaniem w ośrodkach takich jak OZSS, pytania dotyczą kontaktów, władzy rodzicielskiej i sposobu jej wykonywania. Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 113 mówi o prawie i obowiązku kontaktów, a sąd może je ograniczyć, gdy wymaga tego dobro dziecka.

Badanie w warunkach przymusu ma własne reguły. Oskarżony ma obowiązek poddać się badaniom psychologicznym i psychiatrycznym, jeśli są nieodzowne (art. 74 § 2 pkt 2 KPK), a jednocześnie nie musi składać wyjaśnień. Oświadczenia złożone wobec biegłego, dotyczące zarzucanego czynu, nie mogą stanowić dowodu (art. 199 KPK), więc w opinii opisujesz je z tą świadomością. Jak pracować, gdy badany odmawia, przesadza objawy albo ma pełnomocnika przy badaniu, szczegółowo rozbieramy w module o przymusie.

Jak napisać opinię biegłego psychologa, która obroni się przy pytaniach stron?

Opinia biegłego psychologa w sprawie karnej według art. 200 KPK zawiera dane biegłego i osób uczestniczących, czas badań i datę, sprawozdanie z czynności i spostrzeżeń oraz wnioski. Do tego dochodzi to, czego żaden przepis nie wymienia, a co robi różnicę na rozprawie: wyraźne rozdzielenie faktów z akt, wyników badania i wniosków.

Dobór metod to miejsce, w którym opinie biegłego psychologa sądowego bywają kwestionowane. Dla każdej metody zapisujesz, po co jej używasz, co mierzy, jakie ma ograniczenia i dlaczego jej wynik nie rozstrzyga sprawy samodzielnie. Opis ograniczeń należy do uzasadnienia i nikt nie traktuje go jak przyznania się do słabości. Ogólną budowę opinii psychologicznej opisaliśmy w tekście jak napisać opinię psychologiczną, żeby odbiorca mógł z niej skorzystać.

Akta to osobny temat. Dokumenty z akt udostępnia się biegłemu, jeśli to niezbędne, a o wykazie udostępnionych dokumentów sporządza się notatkę (art. 198 KPK). W opinii cytujesz źródło każdego faktu, żeby odbiorca mógł sprawdzić, skąd pochodzi. Przy dokumentacji medycznej i danych osobowych obowiązują też zasady, które omawiamy w tekście o dokumentacji psychologicznej i RODO.

Szkolenie ma 48 lekcji i 8 załączników do wypełnienia. Są wśród nich m.in. karty „Wybór metod: karta uzasadnienia dla opinii” i „Analiza postanowienia sądu: karta dla biegłego”, które przećwiczysz na własnej sprawie (zobacz program szkolenia).

Co dzieje się na rozprawie i jak przygotować się do opinii uzupełniającej?

Sąd może zażądać uzupełnienia opinii lub jej wyjaśnienia, a także dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych (art. 286 KPC). W sprawie karnej opinia niepełna, niejasna lub sprzeczna skutkuje ponownym wezwaniem tych samych biegłych albo powołaniem innych (art. 201 KPK). Dlatego opinia uzupełniająca jest zwykłym etapem postępowania i warto być na nią gotowym.

Kolejność pytań do przesłuchiwanego określa art. 370 § 1 KPK. Biegły zadaje swoje pytania w tej kolejności, a przewodniczący uchyla pytania sugerujące i niedopuszczalne. Kiedy biegły psycholog sądowy odpowiada na pytania stron, trzyma się tego, co jest w opinii i w aktach. Gdy pytanie dotyczy zagadnienia, które nie było przedmiotem badania, mówisz to wprost i nie dopowiadasz.

Stawiennictwo ma konsekwencje. Na biegłego, który bez usprawiedliwienia nie stawił się na wezwanie, można nałożyć karę pieniężną do 3000 zł (art. 285 KPK), a kara jest uchylana, jeśli biegły w ciągu tygodnia usprawiedliwi nieobecność (art. 286 KPK). Zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie biegłego stosuje się tylko w szczególnych wypadkach.

Przygotowanie do rozprawy zaczyna się od listy pytań, które padną: o metody, o akta, o stronniczość, o to, czego nie zbadano. Moduł 10 szkolenia dotyczy właśnie pytań stron, zarzutów, opinii uzupełniającej i obrony opinii na sali.

Ile wynosi wynagrodzenie biegłego sądowego i za co odpowiada biegły?

Wynagrodzenie biegłego sądowego i zwrot wydatków regulują przepisy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Art. 89 ustawy o kosztach sądowych przewiduje wynagrodzenie za wykonaną pracę i zwrot wydatków według rachunku. Wniosek o należności składasz w terminie trzech dni od zakończenia czynności, ustnie do protokołu albo pismem, a roszczenie przedawnia się po trzech latach (art. 92). Sąd poucza o terminie.

Stawki wynikają z rozporządzenia jako ułamek kwoty bazowej, dlatego w kursie zamiast kwot pokazujemy, jak prowadzić rachunek i czas pracy. W sprawach cywilnych biegły może żądać wynagrodzenia i zwrotu wydatków, a przewodniczący może przyznać zaliczkę na poczet wydatków (art. 288 KPC).

Odpowiedzialność ma kilka poziomów. Fałszywa opinia biegłego jest przestępstwem zagrożonym karą od roku do 10 lat pozbawienia wolności (art. 233 § 4 KK), a sprawca, który dobrowolnie sprostuje opinię przed rozstrzygnięciem sprawy, może liczyć na nadzwyczajne złagodzenie kary lub odstąpienie od jej wymierzenia (art. 233 § 5 KK). Dochodzi do tego odpowiedzialność cywilna według zasad ogólnych (art. 415 KC).

Gdzie kończy się rola biegłego i jak unikać konfliktu interesów?

Dwa błędy kosztują biegłych najwięcej. Pierwszy to przekroczenie roli: rekomendowanie sądowi rozstrzygnięcia albo ocena, kto ma rację w konflikcie. Drugi to konflikt interesów, czyli prowadzenie terapii osoby, którą ma się zaopiniować, albo opiniowanie sprawy, w której zna się stronę.

W postępowaniu karnym art. 196 KPK wyłącza z funkcji biegłego osoby, wobec których zachodzą przyczyny wyłączenia sędziego, oraz świadków i osoby, które były świadkami czynu. Gdy ujawnia się powód osłabiający zaufanie do bezstronności, sąd powołuje innego biegłego. W kursie dostajesz listę kontrolną konfliktu interesów, którą wypełniasz przed przyjęciem zlecenia.

Moduł 12 szkolenia poświęcony jest etyce i granicom roli biegłego, a lista kontrolna pozwala sprawdzić konflikt interesów, zanim odpowiesz sądowi.

Szkolenie o biegłym psychologu sądowym ma 12 modułów, 48 lekcji i 16 godzin pracy, a po jego ukończeniu dostajesz certyfikat z liczbą godzin. W planie Specjalista pierwsze 5 dni jest za darmo i w tym czasie otwierasz 2 dowolne szkolenia w całości, więc możesz sprawdzić, czy ten kurs pasuje do Twojej praktyki: przejdź do szkolenia.
  • karty i wzory: „Wpis na listę biegłych: karta przygotowania wniosku”, „Analiza postanowienia sądu: karta dla biegłego”, „Wniosek o zwolnienie z obowiązku opinii: wzór”,
  • „Przesłuchanie małoletniego: karta przygotowania psychologa” i „Rozprawa: karta przygotowania do ustnej opinii uzupełniającej”,
  • „Rachunek biegłego: karta czasu i wydatków” oraz „Konflikt interesów: lista kontrolna biegłego”,
  • sceny z sali sądowej i ćwiczenia z pytaniami stron,
  • certyfikat po ukończeniu, 16 godzin.

Najczęściej zadawane pytania

Jak zostać biegłym sądowym psychologiem?

Składasz wniosek do prezesa sądu okręgowego i dołączasz dokumenty, które wykazują wiadomości specjalne. Wymagane są pełnia praw cywilnych i obywatelskich oraz ukończone 25 lat. Osoba zatrudniona dołącza opinię zakładu pracy, a osoba wykonująca wolny zawód opinię organizacji zawodowej.

Czy trzeba być na liście biegłych, żeby wydać opinię dla sądu?

Nie. Art. 195 KPK mówi, że do czynności biegłego obowiązana jest także osoba spoza listy, jeśli ma odpowiednią wiedzę. Wpis na listę zwalnia z ponownego składania przyrzeczenia przy każdej sprawie.

Czy biegły psycholog sądowy może odmówić wydania opinii?

W sprawach cywilnych może nie przyjąć obowiązku z przyczyn, które uprawniają świadka do odmowy zeznań, oraz z powodu przeszkody uniemożliwiającej wydanie opinii (art. 280 § 1 KPC). W sprawach karnych rozporządzenie o biegłych sądowych (§ 5) co do zasady nie pozwala odmówić czynności w okręgu sądu, przy którym biegły został ustanowiony, z wyjątkami z przepisów, więc przy każdej odmowie sprawdzasz konkretną podstawę.

Kto ocenia, czy opinia biegłego jest wiarygodna?

Sąd. Biegły odpowiada na pytania z postanowienia, a ocenę dowodów i rozstrzygnięcie zostawia sądowi. Opinia, która sugeruje wyrok albo wskazuje, kto mówi prawdę, narusza granicę roli.

Jak długo trwa ustanowienie biegłym sądowym?

Pięć lat, a okres ustanowienia kończy się z końcem roku kalendarzowego. Po jego upływie bez ponownego ustanowienia następuje skreślenie z listy. Dlatego wniosek o kolejny okres warto złożyć wcześniej.

Co grozi biegłemu za nieprawdziwą opinię?

Za fałszywą opinię art. 233 § 4 kodeksu karnego przewiduje karę od roku do 10 lat pozbawienia wolności. Przy działaniu nieumyślnym kara jest łagodniejsza (§ 4a). Sprostowanie opinii przed rozstrzygnięciem sprawy może prowadzić do złagodzenia kary (§ 5).

Ile mam czasu na złożenie rachunku za opinię?

Wniosek o należności składasz w terminie trzech dni od zakończenia czynności, ustnie do protokołu albo pismem. Roszczenie przedawnia się po trzech latach. Sąd poucza o terminie.

Źródła

Ostatnia aktualizacja: 28 października 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny dla specjalistów i nie stanowi porady prawnej.

Newsletter

Nowe teksty i nowości z biblioteki CWP

Jedna wiadomość, gdy pojawi się coś wartego uwagi: nowe szkolenia i ścieżki, nowe teksty na blogu, zmiany w regulacji zawodu. Bez ofert w każdym mailu.

Powiązane szkolenia

Szkolenia, które rozwijają ten temat

Dostęp w ramach subskrypcji — bez opłat za pojedyncze szkolenie.

Biegły psycholog sądowy w praktyce: od wpisu na listę do obrony opinii na saliNowość

Psychologia sądowa i orzecznictwo

Biegły psycholog sądowy w praktyce: od wpisu na listę do obrony opinii na sali

Szkolenie online dla psychologów o tym, jak zostać biegłym sądowym, czytać postanowienia sądu, badać i pisać opinie w sprawach karnych, cywilnych i rodzinnych, a potem bronić ich na rozprawie, rozliczać się z sądem i zachować granice roli.

16 godz. dydakt.Średniozaawansowany
W abonamencie

Blog

Przeczytaj także