Lucjan przychodzi na trzecią sesję i mówi, że pije „jak wszyscy”. Eulalia, psycholożka z rocznym stażem w gabinecie, zauważyła, że dwa razy odwołał wizytę po weekendzie, a ostatnio przyszedł z wyraźnym zapachem alkoholu. Nie wie, od czego zacząć: od pytań o ilość, od skierowania do lekarza, od rozmowy o rodzinie? Ten tekst porządkuje diagnozę i terapię uzależnienia od alkoholu u dorosłych w kolejności, w jakiej pracuje się w gabinecie, i opiera się na przepisach obowiązujących 30 października 2026 roku.
Od czego zacząć diagnozę i terapię uzależnienia od alkoholu w gabinecie?
Pierwsza sprawa dotyczy kompetencji. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi wskazuje w artykule 22, że psychoterapię uzależnienia od alkoholu prowadzą osoby z tytułem lub certyfikatem specjalisty psychoterapii uzależnień. Uczestniczyć w niej mogą osoby z certyfikatem instruktora terapii uzależnień albo w trakcie szkolenia, pod nadzorem specjalisty. Psycholog bez takiego certyfikatu nadal ma pracę do wykonania: pyta o picie, ocenia ryzyko, prowadzi rozmowę motywującą, współpracuje z lekarzem i kieruje do placówki.
Druga sprawa to rutynowe pytanie o alkohol. Jeśli pytasz o niego każdego klienta, Lucjan nie musi czuć się wskazany palcem. Zapytaj o to w wywiadzie wstępnym razem z pytaniami o sen, kofeinę i leki, tym samym tonem co o resztę.
Trzecia sprawa to formalności po stronie klienta. Leczenie odwykowe jest dobrowolne, a wyjątki wymienia ustawa (artykuł 21). Do świadczeń psychologa oraz do leczenia uzależnień skierowanie od lekarza nie jest potrzebne, więc osoba zgłaszająca się z powodu picia albo współuzależnienia może umówić się sama.
Chcesz uporządkować tę kolejność bez szukania przepisów w kilku źródłach? Pierwszy moduł szkolenia o uzależnieniu od alkoholu u dorosłych pokazuje, co mieści się w kompetencjach psychologa, a kolejne prowadzą od diagnozy po pracę z bliskimi.
Jak wygląda diagnoza i terapia uzależnienia od alkoholu według ICD-11 i ICD-10?
Ilość wypitego alkoholu sama nie rozstrzyga o rozpoznaniu. ICD-11 opisuje uzależnienie trzema obszarami: zaburzoną kontrolą nad piciem, często z silnym głodem alkoholu, rosnącym priorytetem picia kosztem obowiązków i zainteresowań, także mimo szkód, oraz cechami fizjologicznymi, czyli tolerancją, objawami abstynencyjnymi i piciem po to, żeby je złagodzić. Rozpoznanie wymaga co najmniej dwóch z trzech obszarów, utrzymujących się około 12 miesięcy albo przy piciu ciągłym co najmniej 3 miesiące.
Od picia ryzykownego i szkodliwego odróżnia je właśnie ten wzorzec, bo kalendarz sam niczego nie rozstrzyga. Osoba może pić dużo i nie spełniać kryteriów, a inna pije mniej, lecz traci nad tym kontrolę. Dlatego zapisuj w dokumentacji konkretne zachowania i ich skutki zamiast samej etykiety.
W Polsce ICD-11 nie ma jeszcze ogłoszonej daty wdrożenia, więc w dokumentach, zaświadczeniach i rozliczeniach obowiązuje nadal ICD-10 z 2008 roku. Wiedza o nowej klasyfikacji przydaje się mimo to, bo porządkuje rozmowę o objawach. Przesiew krótkim kwestionariuszem pomaga zacząć rozmowę o piciu, ale jego wynik jest punktem wyjścia do wywiadu i nie zastępuje rozpoznania.
Jak ocenić bezpieczeństwo i kiedy zespół abstynencyjny wymaga lekarza?
Zanim cokolwiek zaproponujesz klientowi, który pije codziennie od lat, zapytaj o poprzednie próby przerwania picia. Nagłe przerwanie po długim okresie codziennego picia może wywołać groźny zespół abstynencyjny, dlatego decyzję o przerwie omawia z lekarzem, a ty nie zalecasz jej na własną rękę.
Sygnały wymagające szybkiej pomocy medycznej to między innymi silne drżenie, drgawki, splątanie, omamy i wysoka gorączka. Przy takich objawach dzwonisz pod 112. Zapisz też, kto z bliskich może być przy kliencie w pierwszych dniach przerwy.
Drugi obszar bezpieczeństwa to ryzyko samobójcze, które u osób pijących bywa wyższe, a alkohol obniża zahamowania. Zapytaj o nie wprost i bez ogródek. Jak to zrobić i zapisać, opisujemy w tekście o ocenie ryzyka samobójczego w gabinecie. Klientowi w kryzysie możesz podać numer 116 123.
Jak wygląda pierwsza rozmowa i krótka interwencja z osobą, która nie widzi problemu?
Pierwsza rozmowa z osobą, która twierdzi, że problemu nie ma, rzadko kończy się decyzją o leczeniu. Dobrze, jeśli kończy się tym, że klient wraca na następną sesję. Konfrontacja zwykle wzmacnia obronę, więc zamiast przekonywać, pytasz o to, co dla klienta ma znaczenie, i szukasz rozbieżności między jego wartościami a piciem.
Eulalia wraca do Lucjana po pierwszej godzinie.
Eulalia: Opowiedz mi, jak wygląda zwykły piątek wieczorem.
Lucjan: Wracam, otwieram piwo, potem drugie. Tak jak każdy.
Eulalia: A po drugim, co się dzieje dalej?
Lucjan: Różnie. Czasem zostaje na dwóch, czasem nie wiem, kiedy kończę. Żona ma o to pretensje.
Eulalia: Brzmi, jakby ta część wieczoru niepokoiła Ciebie samego.
Eulalia nie stawia diagnozy i nie ocenia. Odzwierciedla to, co usłyszała, i pozwala klientowi samemu nazwać niepokój.
Krótka interwencja trwa kilkanaście minut i składa się z kilku kroków: informacji zwrotnej o wzorcu picia, zapytania o gotowość do zmiany, wspólnego wyboru małego celu i umówienia kolejnego kontaktu. W dialogu motywującym uważnie słuchasz tego, co klient sam mówi o zmianie, i je wzmacniasz. Jak to rozpoznać w rozmowie, opisujemy w tekście o języku zmiany w dialogu motywującym.
Skrypt takiej rozmowy dostajesz w kursie jako „Skrypt pierwszej rozmowy i krótkiej interwencji”, a przy ocenie bezpieczeństwa pomaga „Lista czerwonych flag: kiedy potrzebny jest lekarz”. Oba dokumenty drukujesz i trzymasz w gabinecie, a przejrzysz je w programie szkolenia.
Kiedy wchodzi w grę kierowanie na leczenie i zobowiązanie do leczenia?
W diagnozie i terapii uzależnienia od alkoholu kierowanie na leczenie zaczyna się od rozmowy o tym, gdzie klient może dostać pomoc: w poradni uzależnień, na oddziale dziennym, w placówce stacjonarnej, u lekarza psychiatry. Pomagasz mu przejść od deklaracji do pierwszej wizyty. Możesz zapytać, kto zadzwoni i na kiedy, i jak będzie wyglądał dzień wizyty.
Zobowiązanie do leczenia to osobna ścieżka, która dotyczy części osób. Artykuł 24 ustawy mówi o osobach, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny. Na badanie biegłego w sprawie uzależnienia kieruje je gminna komisja (artykuł 25). Obowiązek leczenia, stacjonarnego lub niestacjonarnego, orzeka sąd rejonowy na wniosek komisji lub prokuratora, z opinią biegłego. Trwa tak długo, jak wymaga cel leczenia, nie dłużej niż 2 lata od uprawomocnienia (artykuł 34).
Prywatny psycholog w tej procedurze zwykle nie jest stroną. Ustawa o zawodzie psychologa nakazuje zachować tajemnicę, która obejmuje informacje związane z klientem bez ograniczenia w czasie. Nie stosuje się jej, gdy poważnie zagrożone jest zdrowie lub życie klienta albo innych osób albo gdy tak stanowią ustawy. Od 19 maja 2028 roku zacznie obowiązywać ustawa z 2026 roku, która też przewiduje tajemnicę z wyjątkami i ujawnianie informacji w niezbędnym zakresie, ale dziś nadal pracujesz według ustawy z 2001 roku. Dane o klientach opisujemy w tekście o tajemnicy zawodowej psychologa.
Jak pracować z bliskimi i rozpoznać współuzależnienie?
Rodzina osoby pijącej często przychodzi do gabinetu wcześniej niż ona sama. Współuzależnienie opisuje utrwalone sposoby reagowania: kontrolowanie, ukrywanie, tłumaczenie, branie na siebie obowiązków osoby pijącej. Zamiast nazywać bliskich współuzależnionymi na pierwszej sesji, zapytaj ich, co robią w dniu, kiedy ona albo on pije, i co ich to kosztuje.
Członkowie rodziny i dzieci osób uzależnionych od alkoholu uzyskują bezpłatnie świadczenia: terapię współuzależnienia, pomoc psychologiczną i socjoterapeutyczną (artykuł 23). Pomoc dzieciom może zostać udzielona także wbrew woli rodziców w stanie nietrzeźwym. Warto to wiedzieć, zanim rodzic zapyta o dostępne wsparcie.
Przydatne bywa podejście CRAFT, które uczy bliskich wzmacniać trzeźwe zachowania, komunikować się bez oskarżeń i zachęcać do leczenia bez konfrontacji. Bliscy stają się sojusznikami, a ich zmiana często wpływa na gotowość osoby pijącej.
Co zmienia przemoc, prowadzenie pojazdów i praca w leczeniu uzależnienia od alkoholu?
Przy przemocy domowej bezpieczeństwo osób zagrożonych jest pierwsze. Wszczęcie procedury Niebieskiej Karty nie wymaga zgody osoby doznającej ani stosującej przemoc (artykuł 9d). Formularz NK-A wypełniają przedstawiciele podmiotów wymienionych w ustawie, a prywatny gabinet do nich zwykle nie należy. Jeśli w związku z obowiązkami zawodowymi pojawi się jednak podejrzenie przestępstwa ściganego z urzędu z użyciem przemocy domowej, masz obowiązek niezwłocznie zawiadomić Policję lub prokuratora (artykuł 12 ustęp 1).
Kierowcy to osobny temat. Kierowca, który prowadził w stanie nietrzeźwości lub po użyciu alkoholu, musi poddać się badaniu lekarskiemu i psychologicznemu w zakresie psychologii transportu oraz ukończyć kurs reedukacyjny w zakresie problematyki przeciwalkoholowej (ustawa o kierujących pojazdami, artykuł 98a). Badanie psychologiczne przeprowadza uprawniony psycholog w pracowni psychologicznej, a to inna rola niż prowadzenie terapii. Stan nietrzeźwości zachodzi według Kodeksu karnego powyżej 0,5 promila we krwi, a prowadzenie pojazdu w takim stanie zagrożone jest karą pozbawienia wolności do lat 3.
W pracy pracodawca nie dopuszcza do niej pracownika po użyciu alkoholu lub nietrzeźwego (Kodeks pracy, artykuł 22 indeks 1 litera d). Klient może poprosić Cię o zaświadczenie albo o rozmowę z przełożonym. Zanim cokolwiek przekażesz, uzyskaj jego zgodę na piśmie i ustal zakres informacji.
Jak planować terapię uzależnienia od alkoholu i pracę nad nawrotami?
Cele terapii ustalasz razem z klientem i nie narzucasz ich z góry. Dla jednych celem jest abstynencja, dla innych ograniczenie picia jako pierwszy krok, jeśli nie ma przeciwwskazań lekarskich. Plan zapisujesz krótko: cel, kroki na najbliższe tygodnie, osoby wsparcia, sygnały ostrzegawcze i to, co klient robi, gdy pojawi się głód.
Nawrót bywa częścią drogi, co nie świadczy o porażce, i dobrze, jeśli rozmawiasz o nim zanim wystąpi. Zapytaj klienta, jak rozpozna pierwsze oznaki, kogo wtedy poprosi o rozmowę i co powie sobie rano po wpadce. Wspólnoty samopomocowe i grupy bywają ważnym uzupełnieniem, a Ty możesz przedstawić je jako jedną z możliwości.
Praca przy diagnozie i terapii uzależnienia od alkoholu obciąża także Ciebie. Zaplanuj superwizję i miejsce na własne emocje, bo ciągłe zaprzeczanie klientów, nawroty i konflikty w rodzinach zużywają psychologa szybciej, niż się spodziewa.
Szkolenie ma 17 modułów i około 21 godzin nauki, a po ukończeniu dostajesz certyfikat z liczbą godzin. W planie Specjalista pierwsze 5 dni jest za darmo i w tym czasie otwierasz 2 dowolne szkolenia w całości, więc sprawdzisz, czy program odpowiada na pytania z Twojego gabinetu: przejdź do szkolenia.
- „Arkusz kryteriów diagnostycznych uzależnienia od alkoholu” i „Lista czerwonych flag: kiedy potrzebny jest lekarz”,
- „Skrypt pierwszej rozmowy i krótkiej interwencji” i „Plan wsparcia i celów terapii”,
- „Ścieżka kierowania na leczenie i zobowiązania do leczenia” oraz „Karta oceny ryzyka samobójczego z numerami pomocy”,
- „Plan rozmowy z bliskimi osoby pijącej” i „Lista kontrolna: alkohol i przemoc, bezpieczeństwo i kroki procedury”,
- certyfikat po ukończeniu, 21 godzin.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są objawy uzależnienia od alkoholu?
ICD-11 opisuje je trzema obszarami: zaburzoną kontrolą nad piciem, rosnącym priorytetem picia kosztem obowiązków i zainteresowań oraz cechami fizjologicznymi, takimi jak tolerancja i objawy abstynencyjne. Rozpoznanie wymaga co najmniej dwóch z trzech obszarów przez około 12 miesięcy albo przy piciu ciągłym przez co najmniej 3 miesiące. Samo picie codziennie lub duże ilości jeszcze nie przesądzają o rozpoznaniu.
Czy psycholog może prowadzić terapię uzależnienia od alkoholu?
Ustawa wskazuje, że psychoterapię uzależnienia od alkoholu prowadzą osoby z tytułem lub certyfikatem specjalisty psychoterapii uzależnień. Psycholog bez takiego certyfikatu może rozpoznawać problem, prowadzić rozmowę motywującą, współpracować z lekarzem i kierować klienta do placówki. Zakres swojej pracy opisz w zasadach współpracy z klientem.
Czy leczenie odwykowe jest obowiązkowe?
Leczenie odwykowe jest dobrowolne, a wyjątki określa ustawa. Obowiązek leczenia może orzec sąd rejonowy po wniosku gminnej komisji lub prokuratora, z opinią biegłego. Trwa nie dłużej niż 2 lata od uprawomocnienia orzeczenia.
Czy do poradni leczenia uzależnień potrzebne jest skierowanie?
Nie, osoba zgłaszająca się z powodu uzależnienia lub współuzależnienia nie potrzebuje skierowania. Skierowania nie wymagają też świadczenia psychiatry i psychologa. Przed wizytą warto sprawdzić, jak placówka umawia pierwszy kontakt.
Czy psycholog zgłasza klienta do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych?
Obowiązuje go tajemnica zawodowa, więc bez zgody klienta zwykle nie przekazuje informacji o sprawie. Wyjątki dotyczą poważnego zagrożenia zdrowia lub życia klienta albo innych osób oraz sytuacji, w których tak stanowią ustawy. Jeśli nie masz pewności, skonsultuj sprawę z prawnikiem lub superwizorem.
Czy ICD-11 obowiązuje już w Polsce?
Nie ma jeszcze ogłoszonej daty wdrożenia ICD-11 w Polsce. W dokumentacji i zaświadczeniach obowiązuje nadal ICD-10. Znajomość nowej klasyfikacji pomaga jednak w rozmowie o objawach.
Czy rodzina osoby pijącej może skorzystać z bezpłatnej pomocy?
Tak. Członkowie rodziny i dzieci osób uzależnionych od alkoholu uzyskują bezpłatnie terapię współuzależnienia oraz pomoc psychologiczną i socjoterapeutyczną. Pomoc dzieciom może zostać udzielona także wbrew woli rodziców w stanie nietrzeźwym.
Źródła
Ostatnia aktualizacja: 30 października 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny dla specjalistów i nie stanowi porady prawnej.