Czym jest JASP, instalacja i pierwsze spojrzenie na okno programu

Dla kogo jest ten kurs

Masz zebrane dane albo dostałeś plik od prowadzącego, wiesz mniej więcej, czym jest średnia, test t i korelacja, ale na myśl o programie statystycznym robi Ci się zimno. To normalne. Ten kurs nie uczy wzorów od nowa i nie zakłada, że kochasz liczby. Zakłada, że znasz podstawy statystyki i chcesz wykonać analizy w programie JASP: przygotować dane, kliknąć właściwe opcje, przeczytać tabelę wyników i przenieść liczby do pracy rocznej, licencjackiej, magisterskiej albo do raportu na zajęcia.

Przez cały kurs pracujesz na jednym, fikcyjnym zbiorze danych: badaniu 186 studentów, w którym zmierzono stres, prokrastynację, sen i satysfakcję z życia, a część osób wzięła udział w krótkim treningu. Zbiór poznasz w następnej lekcji. Wszystkie liczby w lekcjach pochodzą z tego pliku, więc możesz je odtworzyć u siebie i sprawdzić, czy wychodzi Ci to samo.

Czym jest JASP

JASP to darmowy i otwarty program do analizy statystycznej z interfejsem w stylu „wybierz i zaznacz”. Nie piszesz poleceń: przeciągasz zmienne do pól, zaznaczasz opcje, a wyniki pojawiają się od razu po prawej stronie. Kilka cech, które docenisz przy pierwszej pracy:

• wyniki aktualizują się na żywo: zmieniasz opcję i tabela przelicza się bez ponownego uruchamiania analizy,
• tabele są przygotowane w układzie zbliżonym do stylu APA, co ułatwia przenoszenie wyników do pracy,
• każda analiza ma klasyczną wersję i często także wersję bayesowską, o której opowiemy krótko w ostatnim module,
• plik projektu przechowuje dane razem z analizami, więc po tygodniu otwierasz go i widzisz wszystko tak, jak zostawiłeś.

Uczelnie korzystają też z innych programów statystycznych i logika analiz jest w nich taka sama, ale w tym kursie zajmujemy się wyłącznie JASP.

Jedno zastrzeżenie na cały kurs

Nazwy menu, przycisków i opcji oraz układ okna mogą się różnić między wersjami programu. JASP jest regularnie rozwijany: opcje zmieniają miejsce, czasem zmieniają nazwę, czasem dochodzą nowe. W lekcjach podajemy angielskie nazwy z interfejsu, bo program domyślnie bywa po angielsku, a obok polskie wyjaśnienie. JASP ma też inne wersje językowe, które możesz wybrać w ustawieniach (zwykle w Preferences, w części dotyczącej interfejsu). Jeśli czegoś nie widzisz tam, gdzie opisujemy, poszukaj podobnie nazwanej opcji albo zajrzyj do pomocy programu. W pracy zawsze podajesz wersję, której użyłeś.

Instalacja krok po kroku

1. Wejdź na oficjalną stronę projektu JASP (wyszukiwarka znajdzie ją po nazwie programu) i otwórz sekcję pobierania.
2. Wybierz wersję dla swojego systemu: Windows, macOS albo Linux. Na komputerze z macOS sprawdź, czy wybierasz wersję dla właściwego typu procesora.
3. Pobierz najnowszą stabilną wersję, a nie wersję testową. Stabilna jest przeznaczona do codziennej pracy.
4. Zainstaluj program jak każdy inny. Na komputerze uczelnianym możesz potrzebować uprawnień administratora, więc zapytaj obsługę pracowni.
5. Uruchom JASP i sprawdź numer wersji w menu pomocy lub w oknie informacji o programie. Zapisz go od razu w notatkach do pracy.

Jeśli piszesz pracę przez kilka miesięcy, nie aktualizuj programu w trakcie analiz bez potrzeby. Nowa wersja zwykle otworzy stary plik, ale drobne zmiany w domyślnych ustawieniach mogą przesunąć jakąś wartość na trzecim miejscu po przecinku i będziesz się zastanawiać, skąd ta różnica.

Pierwsze spojrzenie na okno

Po wczytaniu danych okno JASP dzieli się na kilka obszarów:

• wstążka u góry z ikonami grup analiz, między innymi Descriptives (statystyki opisowe), T-Tests (testy t), ANOVA (analiza wariancji), Regression (korelacja i regresja), Frequencies (częstości i tabele krzyżowe) oraz Factor (analiza czynnikowa),
• przycisk plus po prawej stronie wstążki, którym włączasz dodatkowe moduły, na przykład do analizy rzetelności czy modelowania równań strukturalnych,
• menu główne (ikona z trzema kreskami lub zakładka po lewej stronie wstążki) z otwieraniem i zapisywaniem plików, eksportem wyników i ustawieniami,
• panel danych z arkuszem, w którym każda kolumna to zmienna, a każdy wiersz to osoba badana,
• panel opcji analizy, który pojawia się po wybraniu analizy: po lewej lista zmiennych, obok pola, do których je przeciągasz, niżej rozwijane sekcje z opcjami,
• panel wyników po prawej, w którym kolejne analizy układają się jedna pod drugą.

Granice między panelami możesz przesuwać myszą. Gdy masz mały ekran, zwęź panel danych, a poszerz wyniki.

Jak myśleć o pracy w JASP

Każda analiza to osobny blok w wynikach. Kliknięcie bloku otwiera jego opcje, więc możesz wrócić i coś dodać, na przykład wielkość efektu. Ważna konsekwencja: jeśli zmienisz dane, filtr albo typ zmiennej, wszystkie analizy przeliczą się automatycznie. To wygoda, ale też pułapka, o której opowiemy w lekcjach o filtrach i plikach projektu.

Ćwiczenie na danych

Pobierz z materiałów kursu plik dane_kursu.csv i zbiór danych z opisem zmiennych. Otwórz plik w JASP przez menu główne (Open, a potem wybór pliku z komputera). Jeszcze nic nie zmieniaj. Wybierz Descriptives, a w nim analizę statystyk opisowych, i przeciągnij zmienną wiek do pola Variables.

Oczekiwany wynik: tabela pokazuje 186 ważnych obserwacji, średni wiek M = 22,38, odchylenie standardowe SD = 2,19, minimum 19 i maksimum 29. Jeśli liczba obserwacji się nie zgadza, sprawdź, czy otworzyłeś właściwy plik. Te wartości dotyczą wszystkich wierszy, zanim wykluczymy kogokolwiek z analizy, więc w kolejnych lekcjach się zmienią.

Jak to opisać w pracy

W części o analizie danych wystarczy jedno zdanie: „Analizy statystyczne przeprowadzono w programie JASP (wersja [numer]).” Program podajesz też w bibliografii w formacie wymaganym przez uczelnię, w stylu APA 7 z autorem, rokiem, wersją i opisem rodzaju źródła.

W pracach po polsku stosuje się przecinek dziesiętny, więc liczby z JASP, który pokazuje kropki, przepisujesz z przecinkami. Ostateczny format liczb, wartości p i tabel ustala promotor oraz wytyczne uczelni.

Najczęstsze błędy

• Instalowanie wersji testowej. Bywa niestabilna. Do pracy dyplomowej wybierz wersję stabilną.
• Brak zapisanego numeru wersji. Po kilku miesiącach nie pamiętasz, w czym liczyłeś. Zapisz numer od razu.
• Aktualizacja programu w środku analiz. Jeśli już musisz, przelicz kluczowe analizy i porównaj wyniki.
• Szukanie opcji dokładnie tam, gdzie na zrzucie z internetu. Układ zmienia się między wersjami. Szukaj po nazwie i sensie opcji.
• Uznanie, że program myśli za Ciebie. JASP policzy wszystko, co zaznaczysz, także analizę bez sensu. Decyzje o analizie podejmujesz Ty.