Biologiczne podstawy zachowania dla studenta psychologii: ogólna budowa mózgu — kora, istota szara i biała, półkule

Biologiczne podstawy zachowania to przedmiot, który na pierwszym roku bywa postrzegany jako „ten trudny, medyczny" — a jednocześnie jest fundamentem, bez którego trudno zrozumieć fizjologię emocji, pamięci czy motywacji omawianych później w toku studiów. Ten kurs porządkuje materiał pod egzamin: zaczynamy od ogólnej architektury mózgu, żeby dalsze moduły miały się na czym oprzeć.

Kora mózgowa — zewnętrzna warstwa

Mózg człowieka waży przeciętnie około 1300-1400 gramów i składa się z dwóch głównych struktur, na których skupimy się w tym module: kresomózgowia (z korą mózgową) oraz struktur podkorowych. Kora mózgowa to zewnętrzna, kilkumilimetrowa warstwa tkanki nerwowej pokrywająca półkule mózgowe, silnie pofałdowana — dzięki fałdom (zakrętom, czyli girusom, oddzielonym bruzdami, czyli sulcusami) w niewielkiej objętości czaszki mieści się znacznie większa powierzchnia tkanki niż gdyby kora była gładka. To właśnie w korze zachodzi większość procesów, które psychologia wiąże z „wyższymi" funkcjami: myślenie, planowanie, świadome przetwarzanie bodźców zmysłowych, mowa.

Istota szara i istota biała

Kluczowe rozróżnienie, które pojawia się na egzaminach, to podział na istotę szarą i istotę białą. Istota szara to skupiska ciał komórek nerwowych (neuronów) — tworzy korę mózgową na powierzchni oraz jądra podkorowe w głębi mózgu. Istota biała to z kolei włókna nerwowe (aksony) pokryte osłonką mielinową, która nadaje im jasną, białawą barwę i pełni funkcję izolatora przyspieszającego przewodzenie impulsów. Jeśli istota szara to „procesory" mózgu, istota biała to „okablowanie" łączące je w sieć — pojęcie ważne również przy dalszym omawianiu neuronu w module 3.

Dwie półkule i ciało modzelowate

Mózg dzieli się na dwie półkule — lewą i prawą — połączone ciałem modzelowatym (corpus callosum), grubym pasmem istoty białej liczącym kilkaset milionów włókien, które umożliwia stałą wymianę informacji między półkulami. Popularne przekonanie, że „lewa półkula jest logiczna, a prawa kreatywna" jest znacznym uproszczeniem, do którego wrócimy w module 18 poświęconym neuromitom — w rzeczywistości większość funkcji psychicznych angażuje obie półkule współpracujące ze sobą, choć niektóre procesy (np. mowa u większości osób) wykazują wyraźną lateralizację, czyli przewagę jednej strony.

Struktury podkorowe — pierwsze spojrzenie

Pod korą mózgową znajdują się struktury, którym poświęcimy osobne moduły w dalszej części kursu: wzgórze (thalamus), pełniące funkcję „stacji przekaźnikowej" dla informacji zmysłowych zmierzających do kory; podwzgórze (hypothalamus), kluczowe dla regulacji homeostazy, głodu, pragnienia i reakcji stresowej (moduł 9 i 29); jądra podstawy, zaangażowane w kontrolę ruchu; oraz struktury układu limbicznego, w tym hipokamp i ciało migdałowate, którym poświęcimy cały moduł 23.

Dlaczego ta mapa jest ważna

Zanim przejdziemy do szczegółów — poszczególnych płatów, neuronów, neuroprzekaźników — warto zapamiętać tę ogólną mapę: kora na zewnątrz, struktury podkorowe w głębi, dwie półkule połączone ciałem modzelowatym, istota szara i biała jako dwa różne rodzaje tkanki nerwowej. Ta rama pojęciowa będzie wracać w każdym kolejnym module tego kursu.