Model biopsychospołeczny i sensytyzacja ośrodkowa

Czym jest ból

Ból jest doświadczeniem wytwarzanym przez układ nerwowy na podstawie danych z ciała, kontekstu i oceny zagrożenia — nie jest odczytem uszkodzenia tkanki. Współczesne definicje bólu wprost oddzielają doznanie od nocycepcji: ból może wystąpić bez uszkodzenia, a uszkodzenie bez bólu.

W bólu przewlekłym dochodzi do zmiany czułości układu nerwowego: próg pobudzenia obniża się, bodźce niebolesne zaczynają być kodowane jako ból (allodynia), a bodźce bolesne — jako silniejsze (hiperalgezja). Obszar dolegliwości bywa większy niż pierwotne miejsce urazu.

Dwie konsekwencje praktyczne

Brak zmian w obrazowaniu nie oznacza braku bólu. To zdanie warto powiedzieć pacjentowi wprost na pierwszej sesji — zwykle nikt mu tego dotąd nie powiedział. Odwrotnie też: zmiany zwyrodnieniowe widoczne w badaniu występują powszechnie u osób bez żadnych dolegliwości.

Praca psychologiczna nie „leczy z wyobrażeń". Wpływa na realny mechanizm: uwagę, ocenę zagrożenia, napięcie mięśniowe, poziom aktywności, sen. To są zmienne modyfikujące przetwarzanie bólu, nie kwestia siły woli.

Psychoedukacja jako interwencja

Edukacja o neurofizjologii bólu jest w tym obszarze samodzielną interwencją o udokumentowanej skuteczności, najsilniejszą w połączeniu ze stopniowanym zwiększaniem aktywności. Warunek: nie może zostać odebrana jako komunikat „to siedzi w głowie".

Szkielet skryptu, 5–7 minut:

1. Ból to sygnał alarmowy wytwarzany przez mózg na podstawie oceny zagrożenia.
2. Przy długim trwaniu alarm staje się nadwrażliwy — reaguje na bodźce, które kiedyś były neutralne.
3. To nie oznacza, że ból jest nieprawdziwy; oznacza, że system się przestroił.
4. System, który się przestroił, można przestroić z powrotem — powoli, przez powtarzalne bezpieczne doświadczenia ruchu.
5. Dlatego pracujemy nad snem, aktywnością, uwagą i reakcją na ból, a nie „nad psychiką zamiast nad ciałem".

Trzy sformułowania, które psują pierwszy kontakt

• „To stres" — pacjent słyszy: wymyśliłeś sobie.
• „Trzeba się rozruszać" — bez planu brzmi jak zarzut lenistwa.
• „Skoro badania są dobre, to dobra wiadomość" — dla pacjenta to informacja, że nadal nikt nie wie, co robić.

Pierwsze zdanie, które warto powiedzieć

„Wierzę, że pana boli. Skierowanie tutaj nie znaczy, że ból jest wymyślony — znaczy, że mamy narzędzia wpływające na mechanizm, który go podtrzymuje."