Październik, pokój nauczycielski w szkole podstawowej pod Kielcami. Alicja, wychowawczyni szóstej klasy, trzyma w ręku dziennik i patrzy na rubrykę uczennicy, która jeszcze w czerwcu była pierwszą ręką w górze. Teraz oddaje puste kartki, nie odzywa się na lekcjach i na przerwach siedzi sama przy oknie. Koleżanka z zespołu mówi: „To pewnie wiek”. Matematyk dodaje: „Nastawienie, trzeba ją przypilnować”. Alicja czuje, że to nie to, ale nie umie nazwać, co ją niepokoi, i boi się powiedzieć o tym głośno, żeby nie „przyczepić etykiety”. Właśnie od takich niepewnych obserwacji zaczyna się większość sytuacji opisanych w kursie.
Depresja u ucznia: dla kogo jest ten kurs?
Kurs jest przeznaczony dla osób, które pracują z dziećmi i młodzieżą w szkole i widzą uczniów codziennie: nauczycieli przedmiotów, wychowawców, pedagogów i psychologów szkolnych, pedagogów specjalnych, nauczycieli wspomagających oraz dyrektorów. Każda z tych ról ma w tym temacie inne zadania. Nauczyciel jest najczęściej tym, kto pierwszy zauważa zmianę. Wychowawca ma najbliższy kontakt z rodzicami. Pedagog i psycholog szkolny koordynują pomoc w szkole. Dyrektor odpowiada za organizację i bezpieczeństwo. Kurs mówi do wszystkich tych osób, a przy każdej sytuacji pokazuje, kto co robi.
Nie musisz mieć wykształcenia psychologicznego. Wystarczy, że chcesz lepiej rozumieć, co dzieje się z uczniem, który nagle przestaje być sobą, i że chcesz wiedzieć, od czego zacząć rozmowę, a na czym poprzestać.
Czym ten kurs jest
Jest szkoleniem online do przerobienia we własnym tempie, złożonym z dwunastu modułów po cztery lekcje. Prowadzi je psycholożka szkolna i psychoterapeutka dzieci i młodzieży z wieloletnim stażem pracy w szkołach i w poradnictwie. Znajdziesz w nim sytuacje z praktyki, pod którymi dopisuję komentarz, rozmowy z uczniami i rodzicami zapisane tak, żebyś mogła lub mógł je odtworzyć własnymi słowami, studia przypadków, gotowe sformułowania, które możesz powiedzieć lub napisać, oraz ćwiczenia z przykładowymi odpowiedziami. Do kursu dołączone są karty i wzory do pobrania, które możesz wypełnić w swojej szkole.
Układ jest prosty. W pierwszym module uczymy się odróżniać depresję od smutku, buntu i zmęczenia. W drugim i trzecim przyglądamy się sygnałom w klasie, u młodszych dzieci i u nastolatków. Czwarty moduł to pierwsza rozmowa z uczniem. Piąty dotyczy sytuacji pilnych. Szósty i siódmy poświęcamy współpracy z pedagogiem, psychologiem i rodzicem. Ósmy mówi o tym, co szkoła wie o leczeniu ucznia. Dziewiąty i dziesiąty to dostosowania na lekcji, nieobecności i plan powrotu. Jedenasty dotyczy klasy i poufności, a dwunasty Ciebie samej lub samego, bo praca przy uczniu w cierpieniu też kosztuje.
Czym ten kurs nie jest
Kurs nie uczy rozpoznawania depresji w sensie medycznym. Rozpoznanie depresji stawia lekarz, najczęściej psychiatra dzieci i młodzieży, po badaniu ucznia i rozmowie z rodzicami. Psycholog może przeprowadzić diagnozę psychologiczną, która lekarzowi w tym pomaga. Obserwacja z lekcji jest dla nich cennym materiałem, ale rozpoznaniem nie jest. W kursie ćwiczysz zauważanie sygnałów, rozmowę z uczniem, przekazywanie informacji właściwej osobie i dostosowanie pracy w klasie, a każdej z tych umiejętności poświęcam osobne moduły.
Kurs nie jest terapią i nie zastępuje leczenia. Nie znajdziesz w nim zaleceń, jak uczeń ma się leczyć, ani żadnych wskazówek dotyczących leków. Nie znajdziesz też opisów, jak ktoś robi sobie krzywdę, bo takie opisy szkodzą.
Kurs nie jest poradą prawną ani medyczną. Odwołujemy się do przepisów oświatowych, takich jak prawo oświatowe, przepisy o pomocy psychologiczno-pedagogicznej i o ocenianiu, ale przepisy się zmieniają, a każda szkoła ma własne dokumenty, procedury i statut. Zawsze sprawdź aktualne brzmienie i skonsultuj się z dyrektorem lub radcą prawnym szkoły.
Kurs nie jest akredytowany i nie daje uprawnień ani kwalifikacji, w tym kwalifikacji z pedagogiki specjalnej. Nie jest też formą doskonalenia uznawaną do awansu zawodowego. Po jego ukończeniu otrzymujesz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin, ale to potwierdzenie przejścia szkolenia w Centrum Wiedzy Psychologicznej, a nie dokument nadający uprawnienia.
Dlaczego szkoła w ogóle zajmuje się depresją?
Bo uczeń spędza w niej większość swojego dnia. Szkoła widzi go w kilkunastu sytuacjach tygodniowo: na lekcji, na przerwie, przy sprawdzianie, w drodze do szatni. Rodzic widzi dziecko wieczorem, często zmęczone, i trudno mu odróżnić zwykłą nastoletnią niechęć od czegoś głębszego. Lekarz widzi je kilka razy w roku, na wizycie. To nauczyciele mają najlepszy materiał do zauważenia, że coś trwa dłużej, niż powinno.
Przepisy oświatowe nakładają na szkołę obowiązek udzielania uczniom pomocy psychologiczno-pedagogicznej, a każdy nauczyciel i specjalista ma obowiązek rozpoznawać potrzeby ucznia i zgłaszać je dalej. Pomoc uczniowi w kryzysie należy więc do zwykłych obowiązków szkoły, także wtedy, gdy nikt w zespole nie ma przygotowania psychologicznego. Jednocześnie szkoła nie leczy. Jej rola to zauważyć, zareagować, połączyć uczniowi i rodzicom drogę do pomocy specjalistycznej i dostosować warunki nauki, kiedy uczeń jest w kryzysie lub w leczeniu.
Co to znaczy ton zasobowy
W całym kursie mówię o uczniach bez etykiet. Zamiast „depresyjny uczeń” albo „trudny przypadek” piszę „uczeń, u którego widzę sygnały” lub „uczennica, która przeżywa trudny czas”. Robię tak ze względu na skutki: etykieta zamyka rozmowę, a opis zachowania ją otwiera. Uczeń, który słyszy „jesteś taki apatyczny”, zazwyczaj się wycofuje. Uczeń, który słyszy „zauważyłam, że od kilku tygodni jesteś ciszej niż zwykle”, ma szansę odpowiedzieć.
Ton zasobowy oznacza też, że za punkt wyjścia bierzemy to, co uczeń i szkoła mają: przyjazne osoby, rutynę, nauczyciela, do którego uczeń ma zaufanie, kolegę, który zagaduje. Z tego da się budować.
Szkoła podstawowa, liceum, technikum, branżowa: co się zmienia
Sygnały wyglądają podobnie w każdym typie szkoły, ale warunki ich zauważania są różne. W klasach 4 do 8 wychowawca uczy zwykle swoją klasę kilka godzin w tygodniu, zna rodziców z zebrań i szybciej widzi zmianę, a pierwszy telefon do domu bywa prostszy, bo rodzic jest blisko codzienności dziecka. W liceum nauczyciel przedmiotu ma często kilkuset uczniów, widzi daną klasę raz lub dwa razy w tygodniu i łatwo mu przeoczyć, że ktoś od miesiąca siedzi w ostatniej ławce bez słowa. Dlatego w szkołach ponadpodstawowych tak dużo zależy od wychowawcy, który zbiera obserwacje od zespołu.
W technikum dochodzą praktyki zawodowe i zajęcia poza szkołą, a w szkole branżowej młodociany pracownik dzieli tydzień między szkołę i zakład pracy. Sygnały może wtedy zauważyć instruktor praktycznej nauki zawodu, więc warto ustalić, jak jego informacja ma dotrzeć do wychowawcy. Uczniowie mieszkający w internacie lub bursie widzą rodziców rzadko i wychowawca internatu bywa jedynym dorosłym, który zna ich wieczory. Bez względu na typ szkoły obserwacja ma trafić do osoby, która koordynuje pomoc, i nie może utknąć po drodze.
Typowe błędy na początku drogi
Pierwszy błąd to czekanie, aż „samo przejdzie”. Czasem przechodzi, a czasem nie, i nauczyciel nie ma jak tego rozstrzygnąć. Dlatego zasada jest taka: zauważ, porozmawiaj, przekaż.
Drugi błąd to branie na siebie roli terapeuty. Zaangażowany nauczyciel, który spędza z uczniem długie rozmowy po lekcjach i obiecuje „zostanie między nami”, ma dobre intencje, ale daje uczniowi fałszywe poczucie, że ma pomoc. A sam nauczyciel zostaje z ciężarem, którego nie powinien dźwigać sam.
Trzeci błąd to przekonanie, że jeśli nic nie zrobię, nic nie zepsuję. Zaniechanie też jest decyzją i uczeń może ją odczytać jako „nikogo to nie obchodzi”.
Czwarty błąd to rozmowa w złym miejscu. Pytanie „co się z Tobą dzieje?” zadane przy całej klasie albo na korytarzu pełnym ludzi zawstydza i prawie zawsze kończy się odpowiedzią „nic”. Kilka minut po lekcji, przy otwartych drzwiach pustej sali, daje uczniowi szansę na prawdziwą odpowiedź.
Zdania do użycia
Możesz powiedzieć uczniowi: „Zauważyłam, że od kilku tygodni wyglądasz na zmęczonego. Nie chcę się wtrącać, ale chciałabym wiedzieć, jak się czujesz. Jeśli nie teraz, możemy się umówić na inny dzień”.
Możesz powiedzieć koleżance z zespołu: „Martwi mnie Bianka z szóstej. Chciałabym zgłosić to pedagożce, ale nie wiem, jak to ująć. Pomożesz mi to opisać faktami?”.
Możesz napisać do pedagoga: „Proszę o konsultację w sprawie ucznia 6b. Od około czterech tygodni obserwuję zmianę w zachowaniu: wycofanie, brak prac domowych, ciche siedzenie na przerwach. Załączam notatkę z datami. Czy możemy się spotkać w tym tygodniu?”.
Jak może wyglądać pierwsze zgłoszenie
Alicja nie czekała do końca października. Po lekcji zatrzymała się przy gabinecie pedagożki i zapytała, czy ma pięć minut.
Alicja: Mam uczennicę z szóstej, która od września jest inna. Nie wiem, czy to jest sprawa dla Pani.
Pedagożka: Opowiedz, co widzisz. Najlepiej konkretnie: co się zmieniło i od kiedy.
Alicja: Przestała oddawać prace, nie zgłasza się, na przerwach siedzi sama. Wcześniej była bardzo aktywna. To trwa jakieś cztery tygodnie.
Pedagożka: Dziękuję, że przyszłaś z datami. Porozmawiam z nią w tym tygodniu i dam Ci znać, czy chcę, żebyś była przy kolejnym kroku. Ty na razie nic nie zmieniaj w kontakcie, bądź jak zwykle.
Komentarz: Alicja nie zgadywała, co jest przyczyną, i nie obiecała uczennicy niczego z góry. Przyniosła fakty i czas trwania. Pedagożka odpowiedziała jasno, co dalej, i nie zostawiła nauczycielki z poczuciem, że musi sama coś rozstrzygać. Taka rozmowa trwa kilka minut, a zmienia sytuację ucznia.
Co zrobić po tej lekcji
Zapisz, w jakiej roli pracujesz i z kim z uczniów masz najczęstszy kontakt. Dopisz, kto w Twojej szkole zajmuje się pomocą psychologiczno-pedagogiczną i do kogo zgłosiłabyś lub zgłosiłbyś niepokojącą obserwację. Jeśli w szkole nie ma pedagoga lub psychologa, ustal u dyrektora, kto pełni tę funkcję, bo w każdej szkole powinna istnieć osoba, do której trafiają takie zgłoszenia. Ćwiczenie z przykładową odpowiedzią znajdziesz na końcu tego modułu.
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 47 lekcji w abonamencie
Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.