Alwina jest pedagogiem w szkole podstawowej w miasteczku na dwa tysiące mieszkańców. We wtorek o 8.40, w przerwie między lekcjami, widzi w korytarzu dziewczynkę z trzeciej klasy, która siedzi na podłodze pod oknem i nie reaguje na dzwonek. Nie płacze, patrzy w jeden punkt. Na pytanie, co się stało, odpowiada szeptem, że nie chce iść do domu. Alwina ma dziesięć minut do rozpoczęcia dyżuru, telefon w kieszeni i zeszyt, w którym nie ma dla tej sytuacji żadnej strony. Wie, że w następnej godzinie zrobi coś, co zostanie w aktach, a przede wszystkim w pamięci dziecka.
Od takich porannych sytuacji zaczyna się większość interwencji w szkole i o nich jest to szkolenie.
Czym jest interwencja kryzysowa w szkole?
Interwencja kryzysowa w szkole to krótka, uporządkowana pomoc udzielana uczniowi, klasie albo całej społeczności szkolnej w sytuacji, która przekracza ich zwykłe możliwości radzenia sobie. Jej celem jest przywrócenie bezpieczeństwa i zapewnienie, że dziecko nie zostanie z kryzysem samo. Nie jest leczeniem ani terapią, nie próbuje też rozwiązać wszystkiego w jeden dzień.
Interwencja trwa zwykle od kilku minut do kilku tygodni. Zaczyna się od zauważenia, że coś jest nie tak, przechodzi przez rozmowę, zabezpieczenie dziecka i powiadomienie właściwych osób, a kończy się przekazaniem sprawy dalej: do rodziców, poradni, opieki społecznej, policji, sądu rodzinnego albo lekarza. W szkole kryzys rzadko się kończy, za to najczęściej to właśnie tu ktoś go zauważa.
Kurs dotyczy uczniów w kryzysie, czyli dzieci i nastolatków, którzy przeżywają coś, z czym sobie nie radzą, na przykład rozstanie rodziców, ujawnioną przemoc albo nagłą stratę. Osobno omawiam przemoc wobec ucznia, domową lub inną, razem z podejrzeniem wykorzystania seksualnego. Sporo miejsca zajmują też nagłe zdarzenia dotyczące całej szkoły: wypadek, pożar, zagrożenie albo wydarzenie, po którym klasa potrzebuje rozmowy.
Dla kogo jest ten kurs?
Kurs jest przeznaczony dla osób, które w szkole mają realny kontakt z uczniami i mogą być pierwszymi dorosłymi, do których dziecko się zwróci albo którzy zauważą, że coś się dzieje.
Najczęściej są to pedagodzy i psycholodzy szkolni, bo to na nich spada formalna odpowiedzialność za reagowanie. Równie ważni są wychowawcy i nauczyciele przedmiotów, którzy widzą dziecko kilka razy w tygodniu i najszybciej zauważą zmianę. Kurs będzie przydatny dyrektorom i wicedyrektorom, bo to oni decydują o zgłoszeniach, organizacji szkoły po zdarzeniu i rozmowie z rodzicami. Skorzystają też nauczyciele wspomagający, świetliczanki, pracownicy szkoły, którzy znają uczniów z korytarza i stołówki, oraz osoby z poradni, które współpracują ze szkołami.
Nie musisz mieć wykształcenia psychologicznego. Zakładam, że znasz swoją szkołę, swoich uczniów i podstawowe przepisy, z którymi pracujesz na co dzień. Pokażę Ci, co zrobić w pierwszych minutach i w kolejnych dniach oraz w którym miejscu Twoja rola się kończy, a sprawę przejmuje ktoś inny.
Czego możesz się spodziewać?
Kurs jest praktycznym przewodnikiem po tym, co mówić i robić, gdy uczeń jest w kryzysie. Zawiera gotowe sformułowania, które możesz powiedzieć uczniowi, rodzicowi i klasie, opisy typowych błędów, sytuacje z praktyki z komentarzem oraz studia przypadków. Do każdego modułu dołączone są karty i wzory do wydruku: notatka służbowa z rozmowy, schemat postępowania, plan wsparcia, szkolny plan reagowania kryzysowego. Materiały są dla Ciebie, możesz je dostosować do swojej szkoły.
Ten kurs nie jest akredytowany, nie daje uprawnień ani kwalifikacji. Po jego ukończeniu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin, ale nie jest to forma doskonalenia zawodowego uznawana do awansu. Kurs nie zastępuje szkolenia z interwencji kryzysowej prowadzonego przez wyspecjalizowaną instytucję ani szkolenia z procedury „Niebieskie Karty”. Kurs nie jest poradą prawną. Odwołuję się do przepisów, żebyś wiedział, czego szukać, ale w konkretnej sprawie zawsze potwierdź aktualne brzmienie przepisu i skonsultuj się z prawnikiem szkoły albo organu prowadzącego.
Kurs nie uczy terapii, diagnozowania ani leczenia. Nie jest też kursem o kryzysie samobójczym ani o żałobie po śmierci w szkole. Oba tematy są obszerne i mają osobne szkolenia, więc tu zajmiemy się wyłącznie tym, co zrobić w pierwszych minutach, i wskażemy, dokąd odesłać dalej.
Jak jest zbudowany kurs?
Kurs ma dwanaście modułów. Pierwsze trzy uczą rozpoznawać kryzys, prowadzić pierwszą rozmowę i udzielić pierwszej pomocy psychologicznej. Moduły od czwartego do szóstego dotyczą sytuacji, w których dziecko jest krzywdzone lub żyje w rodzinie w kryzysie. Siódmy i ósmy mówią o nagłych zdarzeniach w szkole i o tym, jak rozmawiać z klasą. Dziewiąty pokazuje ucznia po traumie na lekcjach. Dziesiąty opisuje współpracę z rodzicem, poradnią, opieką społeczną, policją i sądem. Jedenasty buduje szkolny zespół i plan reagowania. Ostatni jest o Tobie: o tym, jak odreagować po trudnej interwencji i nie zostać z nią samemu.
Każda lekcja ma podobny układ. Zaczyna od sytuacji, potem tłumaczy, co się za nią kryje, pokazuje rozmowę lub kroki, wskazuje typowe błędy i kończy gotowymi sformułowaniami. Na końcu każdego modułu czeka ćwiczenie praktyczne z przykładową odpowiedzią. Nie musisz jej kopiować, to punkt odniesienia.
Czym kryzys różni się od trudności?
Uczeń, który dostał jedynkę, pokłócił się z kolegą albo jest zmęczony, ma trudność. Uczeń, który od tygodnia nie je w szkole, nie odzywa się do nikogo i na pytanie, co się stało, odpowiada, że to bez znaczenia, może być w kryzysie.
Kryzys to stan, w którym sytuacja przekracza zasoby, jakimi dziecko dysponuje, a dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają działać. Charakterystyczne jest to, że rozwiązanie wydaje się niemożliwe, a emocje są tak silne, że utrudniają myślenie. Dziecko w kryzysie często nie umie powiedzieć, co się dzieje. Bywa pobudzone albo wycofane, a czasem bardzo grzeczne, bo w ten sposób najłatwiej sprawić, żeby nikt niczego nie zauważył.
Różnicę można sprawdzić trzema pytaniami. Czy zmiana jest nagła albo wyraźna w porównaniu z tym, jak dziecko zwykle funkcjonuje? Czy utrzymuje się dłużej niż kilka dni? Czy dziecko traci coś, co zwykle go podtrzymywało, na przykład kontakt z kolegami, apetyt, sen, zainteresowania? Jeśli na dwa lub trzy pytania odpowiedź brzmi „tak”, warto zareagować.
Sytuacja z praktyki: dziewczynka pod oknem
Wróćmy do Alwiny. Podchodzi do dziewczynki, kuca obok, tak żeby być na wysokości jej oczu, i mówi cicho: „Widzę, że siedzisz tu sama. Mogę usiąść obok? Nie musisz nic mówić”. Dziecko kiwa głową, więc Alwina siada obok. Po minucie pyta: „Co się stało dziś rano?”. Dziewczynka odpowiada, że wczoraj tata znowu krzyczał i mama płakała, a rano zabrali jej plecak, bo powiedziała, że nie chce jechać do babci.
Alwina: Dziękuję, że mi powiedziałaś. Jesteś bezpieczna, jestem tu.
Dziewczynka: A mama będzie zła?
Alwina: Nie zrobiłaś nic złego. Teraz zajmę się tym, żebyś czuła się dobrze.
Alwina nie wie, co dokładnie wydarzyło się w domu. Wie, że przed nią jest dziecko, które mówi, że boi się wracać. Mówi: „Dziękuję, że mi powiedziałaś. Zostaniemy tu jeszcze chwilę, a potem pójdziemy razem do mojego gabinetu, napijemy się wody i porozmawiamy dłużej”. Kiedy idą korytarzem, pisze krótką wiadomość do wychowawczyni: „Proszę o przejęcie lekcji, zostaję z uczennicą, wyjaśnię po przerwie”.
Komentarz. Alwina zrobiła kilka rzeczy, które warto zapamiętać, bo będą wracać w całym kursie. Obniżyła się do wysokości dziecka i dała mu wybór, czy chce rozmawiać. Nie zadawała serii pytań, tylko jedno otwarte. Podziękowała za zaufanie, zanim zaczęła oceniać, co usłyszała. Nie obiecała, że nic nikomu nie powie, bo nie mogłaby tej obietnicy dotrzymać. Nie zostawiła dziecka samego i poinformowała wychowawczynię, żeby nikt nie szukał uczennicy. Czego nie zrobiła: nie zadzwoniła od razu do rodziców z pytaniem, co się stało w domu. To mogło pogorszyć sytuację dziewczynki, jeśli w domu rzeczywiście dzieje się coś złego. Dalsze kroki, czyli rozmowa w gabinecie, notatka i decyzja o zgłoszeniu, zajmą kolejne moduły.
Typowe błędy na starcie
Najczęściej dorośli czekają, aż sytuacja sama się wyjaśni. Dziecko, które mówi, że nie chce wracać do domu, rzadko żartuje, a odłożenie rozmowy „na jutro” oznacza, że spędzi noc w miejscu, którego się boi.
Zdarza się też odwrotnie: dorosły chce od razu poznać wszystkie szczegóły. Dziecko wtedy się zamyka albo mówi to, czego jego zdaniem dorosły oczekuje. Najpierw je uspokój i posłuchaj, a pytania zostaw na koniec i ogranicz do tego, co potrzebne, żeby było bezpieczne.
Pedagog, który czuje, że musi sam uratować dziecko, szybko się wypala i popełnia błędy. Interwencja kryzysowa jest pracą zespołową, w której jedna osoba zostaje z dzieckiem, a inna dzwoni i pilnuje formalności.
Obietnica tajemnicy brzmi jak wsparcie („zostanie między nami”), ale gdy dziecko ujawnia krzywdę, nie możesz jej dotrzymać. Złamana obietnica jest dla dziecka drugą krzywdą.
Kłopot sprawia także pochopne ocenianie rodziców. Nawet jeśli to, co mówi dziecko, jest poważne, Twoja rola kończy się na zabezpieczeniu dziecka i powiadomieniu właściwych instytucji. Oceną rodziny zajmą się inni.
Gotowe sformułowania na pierwszą chwilę
Kiedy zauważysz, że uczeń jest w kryzysie, a nie wiesz, jak zacząć, możesz powiedzieć: „Widzę, że coś się dzieje. Jestem tu i mam czas”.
Gdy dziecko milczy: „Nie musisz nic mówić. Posiedzę z Tobą”.
Gdy zaczyna mówić: „Dziękuję, że mi to mówisz. Słucham”.
Gdy musisz zadbać o jego bezpieczeństwo: „Chcę, żebyś był bezpieczny. Dlatego pójdziemy razem do mojego gabinetu”.
Gdy dziecko prosi o tajemnicę: „Nie mogę obiecać, że nikomu nie powiem, bo muszę dbać o Twoje bezpieczeństwo. Obiecuję, że powiem tylko tym osobom, które mogą pomóc, i że wcześniej powiem Ci, komu”.
Gdy dziecko pyta, czy będzie miało kłopoty: „Nie zrobiłeś nic złego. Dobrze, że mi powiedziałeś”.
Zapisz sobie te kilka zdań na kartce i trzymaj przy biurku. W pierwszej minucie rozmowy zwykle brakuje słów, a one pomagają zacząć.
Od czego zacząć?
Na początek wystarczy, że zauważysz dziecko, powiesz do niego jedno spokojne zdanie i z nim zostaniesz. Nikt nie oczekuje, że rozwiążesz problemy jego rodziny. Masz wysłuchać, zadbać o bezpieczeństwo i wiedzieć, komu przekazać sprawę. Sprawdź jeszcze w tym tygodniu, do kogo w Twojej szkole idziesz z taką informacją, gdy dyrektora nie ma w budynku. Następna lekcja porządkuje rodzaje kryzysu, a kolejna opisuje sygnały, które zależą od wieku ucznia.
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 47 lekcji w abonamencie
Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.