Po co konceptualizacja, skoro mamy protokoły

Trzy sytuacje, w których protokół nie wystarcza

1. Problem mieszany. Pacjent spełnia kryteria dwóch kategorii i nie wiadomo, od czego zacząć.
2. Brak postępu. Protokół stosowany poprawnie nie przynosi zmiany — bez modelu nie da się ustalić dlaczego.
3. Wypadanie z terapii. Pacjent nie wykonuje zadań; przyczyna leży zwykle w tym, że zadanie nie łączy się z jego rozumieniem problemu.

Czym konceptualizacja jest, a czym nie

Konceptualizacja jest hipotezą o mechanizmie podtrzymującym problem, sformułowaną w języku obserwowalnym i sprawdzalną. Nie jest rozpoznaniem (to kategoria), nie jest historią życia (to dane) i nie jest wyjaśnieniem przyczyny (o przyczynę zwykle nie mamy jak zapytać).

Kryteria dobrej konceptualizacji

• Oszczędność — tłumaczy problem najprostszym możliwym mechanizmem.
• Sprawdzalność — wynika z niej przewidywanie, które można zweryfikować w ciągu dwóch tygodni.
• Użyteczność — wskazuje pierwszy krok interwencji.
• Akceptowalność dla pacjenta — model, którego pacjent nie rozpoznaje jako swojego, nie zmieni jego zachowania.

Poziom pierwszy i drugi

Poziom pierwszy opisuje, co utrzymuje problem teraz: błędne koło objawu. Poziom drugi opisuje, skąd się wziął sposób reagowania: przekonania i strategie ukształtowane wcześniej. W większości zaburzeń lękowych i w pierwszym epizodzie depresyjnym poziom pierwszy wystarcza do skutecznej terapii. Poziom drugi jest niezbędny przy nawrotowości, sztywnych wzorcach relacyjnych i braku efektu mimo poprawnie prowadzonych interwencji.

Konsekwencja praktyczna

Zaczynaj zawsze od poziomu pierwszego. Wchodzenie od razu w przekonania kluczowe wydłuża terapię i najczęściej nie zwiększa jej skuteczności — a bywa, że destabilizuje pacjenta na etapie, na którym nie ma jeszcze narzędzi radzenia sobie.