Porozumienie bez przemocy w szkole: czego nauczy Cię ten kurs i jak z niego korzystać

Wtorek, szósta lekcja, klasa 5b w szkole podstawowej w małym mieście. Wychowawczyni, pani Mariola, prosi o wyjęcie zeszytów, a Ariel od dziesięciu minut buja się na krześle i komentuje każde jej zdanie. Mariola zna dwa sposoby, które działają od razu: podniesiony głos albo uwaga w dzienniku elektronicznym. Wie też z doświadczenia, że po obu Ariel na następnej lekcji zacznie od nowa, a ona sama wyjdzie z sali bardziej zmęczona niż weszła. Ten kurs jest o trzecim sposobie. Wymaga odrobiny uwagi, za to częściej zostawia relację z uczniem w stanie, w którym da się jutro pracować. To rozmowa w duchu Porozumienia bez przemocy.

Czym jest Porozumienie bez przemocy (NVC)?

Porozumienie bez przemocy, w skrócie NVC (od angielskiego Nonviolent Communication), to sposób rozmawiania, w którym starasz się mówić o tym, co się dzieje, co czujesz i czego potrzebujesz, oraz usłyszeć to samo u drugiej osoby. Podejście opracował amerykański psycholog w latach 60. XX wieku. Opiera się na czterech krokach: obserwacji, uczuciu, potrzebie i prośbie. Kroki pomagają uporządkować myślenie, ale sednem jest intencja: chcesz zrozumieć ucznia, rodzica albo koleżankę z pracy i jednocześnie nie rezygnujesz z tego, co ważne dla Ciebie.

W szkole słowo „przemoc” w nazwie bywa źle odbierane. Nikt z nas nie uważa, że mówi do uczniów przemocowo. W tym podejściu „przemoc” oznacza każdy sposób mówienia, który zamiast porozumienia wywołuje obronę, wstyd albo strach: etykiety, groźby, porównania, ironię. Nauczyciel używa ich zwykle ze zmęczenia i pośpiechu, nie ze złej woli. Ten kurs nie ocenia, jak mówisz dziś. Pokazuje, co jeszcze możesz mieć pod ręką.

Jak to brzmi w klasie?

Ariel (11): A po co nam te zeszyty, i tak nic nie piszemy.

Wychowawczyni: Ariel, bujasz się na krześle od początku lekcji. Boję się, że się przewrócisz, a mnie trudno mówić, kiedy co chwilę słyszę komentarz. Postaw proszę krzesło na czterech nogach.

Ariel (11): Ale ja nic nie robię.

Wychowawczyni: Widzę, że masz dziś dość siedzenia. Za dwadzieścia minut będzie ćwiczenie przy tablicy i chcę, żebyś wtedy przyszedł pierwszy. Teraz krzesło na cztery nogi.

Ariel (11): No dobra.

Komentarz. Wychowawczyni nie wygłosiła wykładu o szacunku i nie zapytała „ile razy mam powtarzać”. Opisała to, co widzi (bujanie, komentarze), powiedziała krótko o sobie (boi się o jego bezpieczeństwo, trudno jej mówić) i poprosiła o jedną konkretną rzecz. Zgadła też, co może się dziać u Ariela, i dała mu możliwość ruchu za chwilę. Polecenie pozostało poleceniem: krzesło ma stać na czterech nogach. NVC nie zabiera Ci prawa do decyzji w klasie, zmienia sposób, w jaki ją przekazujesz.

Zwróć uwagę jeszcze na jedno. Mariola nie widzi w Arielu wyłącznie bujania. Wie, że to ten sam chłopiec, który na wycieczce pierwszy pomagał nieść prowiant i który przy tablicy liczy w pamięci szybciej niż wielu kolegów. Ma energię i nie boi się mówić głośno, co myśli. Gdy wychowawczyni o tym pamięta, łatwiej jej zachować spokojny ton, a propozycja „przyjdź pierwszy do tablicy” wynika z tego, co u Ariela działa. Dla niego to sygnał, że w tej klasie nie jest tylko „tym, który przeszkadza”.

Zamiast tego

Wychowawczyni: Ariel, znowu ty? Jak zwykle cyrk. Jeszcze raz i masz uwagę, a rodzice dowiedzą się, jak się zachowujesz.

Ariel słyszy etykietę („jak zwykle cyrk”) i groźbę. Często odpowiada wtedy kolejnym komentarzem, bo przy klasie nie chce wyjść na tego, który się przestraszył. Uwaga w dzienniku nic mu nie powie o tym, czego od niego chcesz.

Dla kogo jest ten kurs?

Kurs jest dla nauczycieli i wychowawców wszystkich etapów, od przedszkola po szkołę ponadpodstawową, dla pedagogów i pedagogów specjalnych, psychologów szkolnych i przedszkolnych, nauczycieli wspomagających, dyrektorów oraz wychowawców świetlic i internatów. Sceny pochodzą z różnych miejsc: z dużego miasta i małej wsi, ze szkoły specjalnej, integracyjnej i branżowej, z przedszkola, świetlicy i internatu. Osoby w scenach są fikcyjne, a sytuacje typowe dla polskiej szkoły.

Jeśli jesteś sceptyczny wobec „miękkich metod”, dobrze trafiłeś. Nie będziemy Cię przekonywać, że wystarczy mówić ładnie. Pokażemy, gdzie NVC pomaga, gdzie wymaga zmiany formy i gdzie nie wystarcza, na przykład przy zagrożeniu bezpieczeństwa ucznia.

Dlaczego w kursie tyle miejsca zajmują mocne strony?

Porozumienie bez przemocy łączymy tu z psychologią pozytywną w edukacji, czyli z pracą opartą na mocnych stronach, dbaniem o dobrostan uczniów i nauczycieli oraz o klimat klasy. W praktyce oznacza to kilka przyzwyczajeń. Zachowanie ucznia czytasz jako informację o tym, czego potrzebuje, zamiast jako dowód, jaki jest. Szukasz chwil, w których trudność się nie pojawia, i sprawdzasz, co wtedy jest inaczej. Doceniasz konkretny wysiłek i postęp, także u dorosłych: rodzica, koleżanki z zespołu, dyrekcji. Dbasz o własne siły, bo zmęczony nauczyciel mówi krócej i ostrzej, a to nie jest kwestia charakteru.

Psychologia pozytywna w tym kursie nie oznacza udawania, że problemu nie ma. Przemoc, krzywda i zagrożenie bezpieczeństwa są nazywane wprost, granice i konsekwencje zostają, a tam, gdzie trzeba działać natychmiast, kurs mówi to jasno.

Jak korzystać z kursu?

Kurs ma 24 moduły po cztery lekcje. Pierwsze moduły uczą czterech kroków i słuchania. Środkowe dotyczą klasy: przeszkadzania, przemocy rówieśniczej, mediacji, uczniów ze specjalnymi potrzebami, nastolatków i uczniów w kryzysie. Dalej są rodzice, zespół nauczycielski, ocenianie, wiadomości w dzienniku elektronicznym i granice nauczyciela. Ostatni moduł to cztery rozbudowane przypadki i plan wdrożenia na 30 dni.

W każdej lekcji znajdziesz scenę ze szkoły z komentarzem, wersję z typowym błędem, fragment o tym, na czym możesz się oprzeć w danej sytuacji, gotowe zdania i listę potknięć, a w każdym module studium przypadku i ćwiczenie z przykładowymi odpowiedziami. Do kursu należy 14 kart do druku. Najwięcej skorzystasz, gdy po lekcji wybierzesz jedno zdanie i wypróbujesz je następnego dnia w swojej klasie. Możesz też przechodzić kurs z zespołem: jedna lekcja na spotkanie, potem rozmowa o własnych sytuacjach.

Co dostaniesz po ukończeniu?

Po ukończeniu kursu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Kurs nie jest akredytowany. Nie nadaje certyfikatu trenera NVC ani uprawnień mediatora i nie jest formą doskonalenia zawodowego potwierdzaną przez placówkę doskonalenia nauczycieli. Jeśli Twoja szkoła rozlicza doskonalenie według własnych zasad, zapytaj dyrekcję, jak traktuje szkolenia online.

Możesz powiedzieć

• Możesz powiedzieć uczniowi, który się buja: „Boję się, że spadniesz. Krzesło na cztery nogi, proszę”.
• Możesz powiedzieć klasie po hałaśliwym początku: „Słyszę dużo rozmów naraz, a ja chcę, żeby wszyscy usłyszeli polecenie. Daję wam pół minuty na skończenie zdań”.
• Możesz powiedzieć sobie, zanim wejdziesz do klasy, z którą jest Ci ciężko: „Nie muszę wygrać tej lekcji. Chcę ją przeprowadzić i wyjść w jednym kawałku”.
• Możesz powiedzieć uczniowi po lekcji, na której wrócił do pracy: „Postawiłeś krzesło i jako pierwszy rozwiązałeś zadanie przy tablicy. Ulżyło mi, bo spokojnie skończyłam temat”.

Typowe błędy na starcie

• Traktowanie NVC jak zestawu formułek. Uczniowie od razu słyszą, gdy nauczyciel recytuje „czuję… ponieważ potrzebuję…”.
• Przekonanie, że NVC oznacza rezygnację z poleceń, ocen i konsekwencji. Granice zostają, zmienia się sposób mówienia o nich.
• Próba zmiany wszystkiego naraz. Wystarczy jedna sytuacja dziennie, w której mówisz inaczej niż zwykle.
• Zauważanie wyłącznie tego, co nie wyszło. Wieczorem przypomnij sobie także jedną rozmowę, która poszła lepiej niż zwykle, i to, co wtedy zrobiłeś.