Pracoholizm rzadko jest powodem, z którym klient sam się zgłasza. Przychodzi z bezsennością, z kołataniem serca, które kardiolog uznał za „nerwowe”, z kryzysem w małżeństwie albo z prośbą o „techniki radzenia sobie ze stresem, bo w pracy jest teraz gorący okres”. Ten gorący okres trwa u niego od ośmiu lat. Przez ponad dwadzieścia lat pracy, najpierw w poradni leczenia uzależnień i na oddziale dziennym, a od kilkunastu lat w gabinecie prywatnym w dużym mieście i na konsultacjach online, nauczyłam się, że praca jest jedynym uzależnieniem, za które otoczenie klienta bije brawo. To sprawia, że trudno je zauważyć, i jeszcze trudniej o nim rozmawiać.
Dla kogo jest ten kurs?
Kurs jest dla psychologów i psychoterapeutów, którzy pracują z dorosłymi: w gabinecie prywatnym, w poradni zdrowia psychicznego, w centrum zdrowia psychicznego, w poradni leczenia uzależnień i w programach wsparcia pracowników prowadzonych dla firm. Przyda się terapeutom uzależnień, którzy znają pracę z alkoholem i hazardem, ale przy pracoholizmie czują, że ich zwykłe narzędzia nie pasują, bo celem nie może być abstynencja. Przyda się też psychologom pracy i organizacji, którzy prowadzą konsultacje indywidualne i coraz częściej słyszą od menedżerów zdanie: „Nie umiem przestać”.
Zakładam, że znasz podstawy diagnozy klinicznej i prowadzenia terapii. Nie tłumaczę od zera, czym jest dialog motywujący albo terapia poznawczo-behawioralna. Pokazuję, jak tych metod używać u osoby uzależnionej od pracy i u jej bliskich, co się w tej grupie klientów sprawdza, a gdzie terapeuci najczęściej się potykają.
Czym jest pracoholizm z perspektywy psychologa?
Pracoholizm to wzorzec, w którym praca przestaje być wyborem, a staje się przymusem: człowiek pracuje coraz więcej, myśli o pracy poza pracą, czuje niepokój, rozdrażnienie albo winę, kiedy nie pracuje, i kontynuuje ten styl życia mimo wyraźnych szkód dla zdrowia i relacji. Nie ma osobnego rozpoznania pracoholizmu ani w ICD-11, ani w DSM-5-TR. Część badaczy i klinicystów opisuje go jako uzależnienie behawioralne, część jako zachowanie kompulsywne, a jeszcze inni jako wzorzec związany z cechami osobowości, zwłaszcza z perfekcjonizmem. W module 2 omawiam ten spór dokładniej, bo od przyjętego modelu zależy, jak ustawisz cel terapii.
Dla praktyki ważne jest to, że brak kodu diagnostycznego nie oznacza braku problemu. Klient, który od trzech lat nie był na urlopie dłuższym niż cztery dni, śpi po pięć godzin, ma podwyższone ciśnienie, a w domu słyszy od żony, że „równie dobrze mógłby mieszkać w biurze”, potrzebuje pomocy niezależnie od tego, jak nazwiemy jego trudność w dokumentacji.
Sytuacja z praktyki: klient, który przyszedł „po techniki”
Jacek, 44 lata, prawnik, wspólnik w kancelarii w dużym mieście, żonaty, dwoje dzieci w wieku szkolnym. Zgłosił się po tym, jak w nocy obudził się z uczuciem ucisku w klatce piersiowej i pojechał na izbę przyjęć. Badania nie wykazały zawału, lekarz zalecił „mniej stresu” i kontakt z psychologiem.
Jacek: Potrzebuję kilku technik oddechowych. Mam teraz dwie duże sprawy, po nich będzie spokojniej.
Terapeutka: Dobrze, nauczę Pana kilku ćwiczeń oddechowych. Zanim to zrobimy, chcę zrozumieć, jak wygląda Pana zwykły tydzień. Kiedy ostatnio było spokojniej?
Jacek: Spokojniej… Chyba przed wejściem do spółki. Sześć lat temu.
Terapeutka: Czyli „po tych dwóch sprawach” mówi Pan sobie od kilku lat?
Jacek: No tak. Zawsze coś jest.
Terapeutka nie odmówiła technik, bo klient przyszedł z konkretną prośbą i odrzucenie jej na starcie zerwałoby kontakt. Zadała jednak pytanie o zwykły tydzień i o to, kiedy ostatnio było inaczej. To jedno pytanie pozwoliło klientowi samemu zobaczyć, że „tymczasowe przeciążenie” trwa sześć lat. Nie padło słowo „pracoholizm” ani żadna ocena. Tak zaczyna się większość terapii, które opisuję w kursie.
Możesz powiedzieć klientowi w podobnej sytuacji: „Ćwiczenia oddechowe pomogą Panu obniżyć napięcie w ciągu dnia. Chciałabym też przyjrzeć się temu, co to napięcie podtrzymuje, bo jeśli trwa od lat, same ćwiczenia mogą nie wystarczyć”.
Czego nauczysz się w kolejnych modułach?
Pierwsze moduły dotyczą rozumienia problemu: granicy między zaangażowaniem a uzależnieniem, mechanizmów nagrody i unikania, przyczyn zakorzenionych w perfekcjonizmie, wstydzie i historii rodzinnej oraz specyfiki różnych zawodów. Dalej przechodzimy do diagnozy: wywiadu, kwestionariuszy przesiewowych jako kategorii narzędzi, dzienniczka tygodnia i rozmowy z bliskim. Osobny moduł poświęcam różnicowaniu z wypaleniem zawodowym, depresją, hipomanią, ADHD, osobowością obsesyjno-kompulsyjną i z sytuacją, w której ktoś pracuje bardzo dużo, bo po prostu musi.
Kolejna część dotyczy tego, co często idzie w parze z pracoholizmem: alkoholu i leków nasennych używanych do „wyłączenia się”, środków pobudzających, hazardu, zakupów, seksu, jedzenia, a także zdrowia somatycznego i ryzyka samobójczego, które rośnie przy utracie pracy, bankructwie albo przejściu na emeryturę. Potem terapia: pierwsza rozmowa z klientem, który problemu nie widzi, konceptualizacja i kontrakt, terapia poznawczo-behawioralna, praca z emocjami i wstydem, plan tygodnia, zapobieganie nawrotom. Na końcu rodzina: partner, terapia par, dzieci i dorosłe dzieci osób uzależnionych od pracy, grupy szczególne, współpraca z lekarzami i pracodawcą, a w ostatnim module pięć dłuższych przypadków od pierwszej sesji do zakończenia.
Czym ten kurs nie jest?
Kurs nie uczy rozpoznawania chorób serca, nadciśnienia ani zaburzeń snu od strony medycznej. Uczy, kiedy i do kogo skierować klienta oraz jak rozmawiać z nim o zaleceniach lekarza. Leki zleca lekarz, dlatego w kursie nie znajdziesz nazw leków ani dawek. Gdy piszę o tajemnicy zawodowej wobec pracodawcy klienta, o zwolnieniu lekarskim czy o czasie pracy, robię to ogólnie. Kurs nie jest poradą prawną ani medyczną, a w sprawach prawnych dotyczących konkretnego klienta odsyłam do prawnika i do procedur Twojej placówki.
Opisuję kwestionariusze przesiewowe jako kategorię narzędzi, ich zastosowanie i ograniczenia, ale nie podaję treści pozycji, kluczy ani norm. Nie wymieniam też nazwisk autorów metod ani tytułów książek. Wszystkie osoby w przykładach są fikcyjne, a podobieństwo do prawdziwych klientów jest przypadkowe.
Po ukończeniu kursu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Kurs nie jest akredytowany, nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych, w tym certyfikatu specjalisty psychoterapii uzależnień, i nie zastępuje szkolenia psychoterapeutycznego ani superwizji. Jeśli prowadzisz terapię osób uzależnionych od pracy, omawiaj swoje przypadki z superwizorem, zwłaszcza te, w których pojawia się ryzyko samobójcze, uzależnienie od substancji albo przemoc w rodzinie.
Najczęstszy błąd na początku pracy z tym problemem
Najczęściej widzę dwa skrajne błędy. Pierwszy to przyłączenie się do narracji klienta: „Ma Pan wymagającą pracę, to naturalne, że jest Pan zmęczony”. Terapeuta, który sam ciężko pracuje i ceni sumienność, łatwo uznaje sześćdziesiąt godzin tygodniowo za normę. Drugi błąd to zbyt szybka konfrontacja: „To, co Pan opisuje, to uzależnienie od pracy”. Klient, który słyszy etykietę na pierwszym spotkaniu, zwykle nie wraca, bo praca jest dla niego źródłem dumy i słyszy w tym zdaniu atak na to, z czego jest najbardziej zadowolony.
Bezpieczniej jest zacząć od tego, co klient sam uważa za problem: bezsenności, kłótni w domu, kołatania serca. Ciekawość wobec tego, jak wygląda jego tydzień, i pytania o koszty prowadzą dalej niż diagnoza wypowiedziana zbyt wcześnie.
Możesz zapisać w notatce po pierwszym spotkaniu: „Klient zgłasza się z powodu objawów somatycznych i bezsenności. Opisuje pracę przekraczającą kilkadziesiąt godzin tygodniowo od około sześciu lat, brak urlopu, napięcie w małżeństwie. Do pogłębienia: wzorzec pracy, funkcja pracy, używanie substancji, stan zdrowia”.
Jak korzystać z kursu?
Każda lekcja zawiera sytuacje z praktyki z komentarzem, rozmowy z podpisanymi wypowiedziami i gotowe sformułowania. W każdym module jest studium przypadku, a ostatnia lekcja modułu kończy się ćwiczeniem praktycznym z przykładowymi odpowiedziami. Do kursu dołączonych jest osiemnaście kart do druku: od ściągi porównującej pracoholizm, zaangażowanie, przeciążenie i wypalenie, przez kartę wywiadu i dzienniczek tygodnia, po plan terapii na 12-16 spotkań. Ściągę znajdziesz w materiałach do pobrania przy ostatniej lekcji tego modułu i możesz jej użyć już na najbliższej konsultacji.
Zadanie na teraz jest proste: przypomnij sobie jednego klienta z ostatniego roku, który dużo mówił o pracy. Zapisz, z czym przyszedł, ile godzin tygodniowo pracował i czy kiedykolwiek zapytałaś go, co by się stało, gdyby przestał. Wrócisz do tej notatki w kolejnych lekcjach.
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 103 lekcji w abonamencie
Dostęp do całego szkolenia i pozostałych materiałów biblioteki wynika z subskrypcji. Plan Student można uzupełnić o pojedyncze szkolenia ze Specjalisty (29 zł, powyżej 20 godz. 39 zł). Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.