Przejdź do treści
CENTRUM WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ
Program wychowawczo-profilaktyczny szkoły i przedszkola: diagnoza czynników chroniących i ryzyka, pisanie programu, uchwalenie i ewaluacja

Lekcja demonstracyjna · bez logowania

Dla kogo jest ten kurs i czym jest program wychowawczo-profilaktyczny

22 minModuł: Co to jest program wychowawczo-profilaktyczny i kto za niego odpowiada

Piątek, dwadzieścia po siódmej rano, koniec sierpnia. Rosalia, dyrektorka szkoły podstawowej w średnim mieście, stoi w drzwiach gabinetu pedagoga z kubkiem kawy i teczką pod pachą. Marzenna, pedagożka z dwudziestoletnim stażem, układa na biurku plan pierwszego tygodnia września.

Rosalia: Marzenna, w poniedziałek rano dzwoni kuratorium w sprawie wizyty. Chcą zobaczyć program wychowawczo-profilaktyczny. Mamy go?

Marzenna: Mamy. Jest w segregatorze z napisem „Program”, ostatnia wersja sprzed trzech lat. Mogę go wydrukować.

Rosalia: Czyli nikt go od trzech lat nie czytał.

Marzenna: Czytał. Ja, raz, w czerwcu, kiedy szukałam tematu godziny wychowawczej o zdrowiu.

Komentarz: podobną rozmowę słyszy się w wielu szkołach. Dokument istnieje, ma pieczątkę i podpis przewodniczącej rady rodziców, ale nie wynika z niczego, co dzieje się w szkole w tym roku. Dyrektorka nie ma pretensji do pedagożki, bo pedagożka też nie ma. Nikt nie zapytał, po co ten dokument jest. Możesz powiedzieć na takim spotkaniu: „Nie będziemy pisać nowego programu na poniedziałek. Zrobimy diagnozę, a program ułożymy z jej wyników”. To zdanie kupuje Wam czas i jest zgodne z tym, czego wymaga prawo.

Cały ten kurs dotyczy właśnie tej drogi: od pytania „co dzieje się u naszych uczniów”, przez cele i zapis programu, aż do uchwalenia go przez rady i sprawdzenia, czy cokolwiek się zmieniło.

Dla kogo jest ten kurs

Kurs jest dla osób, które w szkole, przedszkolu albo poradni odpowiadają za to, żeby wychowanie i profilaktyka były czymś więcej niż segregatorem na półce.

Dyrektorzy znajdą tu podział ról, terminy i opis tego, co podpisują. Pedagodzy i psycholodzy szkolni dostaną narzędzia diagnozy, wzory ankiet i sposób, żeby z wyników zrobić cele. Wychowawcy zobaczą, jak z programu szkoły wyciągnąć plan pracy własnej klasy, a nauczyciele przedmiotów, co w programie jest także ich zadaniem. Pracownicy poradni dowiedzą się, jak wygląda ta praca od strony szkoły, gdy przychodzą z pomocą przy diagnozie albo szkoleniu rady. Dla osób z przedszkoli osobny rozdział (moduł 7) wyjaśnia, jak ta sama logika wygląda tam, gdzie ustawa nie nakłada obowiązku.

Nie musisz mieć doświadczenia w pisaniu dokumentów programowych. Jeśli jesteś pedagogiem na pół etatu, w szkole nie ma psychologa, a uczniów jest sześćdziesięcioro troje w jednej wiejskiej placówce, ten kurs jest napisany także dla Ciebie. Wszystkie wzory da się zrobić w jedno popołudnie, nie w trzy miesiące.

Czym jest program wychowawczo-profilaktyczny

Program wychowawczo-profilaktyczny to dokument szkoły, który opisuje, jakie działania wychowawcze i profilaktyczne szkoła podejmie w danym czasie i dlaczego akurat te. Prawo oświatowe w art. 26 ust. 1 mówi, że szkoły realizują program obejmujący treści i działania wychowawcze skierowane do uczniów oraz treści i działania profilaktyczne skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców. Zwróć uwagę na ostatnie słowa: adresatami profilaktyki są także dorośli w szkole i w domu.

Ustęp 2 tego samego artykułu mówi, na jakiej podstawie program powstaje: na podstawie wyników corocznej diagnozy potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka, ze szczególnym uwzględnieniem używania substancji psychotropowych, środków zastępczych i nowych substancji psychoaktywnych. Z ustępu 3 wynika, że diagnozę przeprowadza dyrektor albo upoważniony przez niego pracownik. W praktyce najczęściej jest to pedagog lub psycholog szkolny.

Z tych trzech ustępów da się wyczytać kolejność pracy: diagnoza, z niej cele, do celów zadania, potem uchwalenie, realizacja i sprawdzenie, co się zmieniło. Reszta kursu rozwija ten schemat na przykładach.

Przedszkole a obowiązek z art. 26

Ustęp 4 tego samego artykułu wyłącza ustępy od 1 do 3 w kilku typach placówek, wśród nich w przedszkolach, szkołach dla dorosłych, branżowych szkołach II stopnia i szkołach policealnych. Przedszkole nie ma więc ustawowego obowiązku przygotowania programu wychowawczo-profilaktycznego na zasadach z art. 26. Wiele przedszkoli i tak przygotowuje własny dokument o wychowaniu, bo pomaga on uporządkować współpracę z rodzicami i pracę nauczycielek w grupach. Taki dokument jest decyzją placówki. Nie przypisuj mu wtedy podstawy z art. 26 i nie pisz w nim, że „przedszkole realizuje obowiązkowy program”. Jeśli dyrektorka przedszkola pyta, czy musi, uczciwa odpowiedź brzmi: „Z art. 26 nie musi. Może, jeśli chce mieć wspólny kierunek pracy z rodzicami”. Przedszkolu poświęcony jest osobno moduł 7.

Czym program wychowawczo-profilaktyczny nie jest

Kalendarz imprez to coś innego. Dzień Edukacji Narodowej, mikołajki i apel z okazji święta szkoły mogą się w programie pojawić jako okazje do pracy wychowawczej, ale treścią programu jest odpowiedź na pytanie, co zmieniamy u uczniów, w klasie i w relacjach.

Statut również jest osobnym dokumentem. Opisuje prawa i obowiązki, organizację szkoły i tryb postępowania. Prawo oświatowe w art. 98 ust. 4 wskazuje, że cele i zadania szkoły określone w statucie uwzględniają program wychowawczo-profilaktyczny, czyli dokumenty się łączą, choć każdy ma swoją rolę.

Plan pracy wychowawcy klasy powstaje z programu szkoły i z obserwacji własnej klasy, więc jest dokumentem niższego rzędu. Kto napisał plan wychowawcy przed programem, zwykle musi go potem poprawiać.

Zostaje jeszcze pokusa, żeby traktować program jako dokument na wypadek kontroli. Wolno, jak wszystko, co leży w szufladzie, ale wtedy dokument traci sens. Dobry program jest narzędziem pracy: pedagog zagląda do niego, żeby sprawdzić, czy kolejna prośba o warsztat wynika z diagnozy, a dyrektor żeby uzasadnić radzie wydatek na zajęcia.

Jak wygląda ten kurs

Kurs ma dwanaście modułów po cztery lekcje. Moduł pierwszy to wprowadzenie i podział odpowiedzialności. Moduły drugi i trzeci poświęcamy diagnozie: czynnikom chroniącym i ryzyka oraz ankietom, rozmowom i obserwacjom. W czwartym przechodzimy od wniosków do celów, w piątym składamy treść programu, a w szóstym dzielimy działania na profilaktykę uniwersalną, selektywną i wskazującą. Siódmy porównuje przedszkole, szkołę podstawową i ponadpodstawową. Ósmy dotyczy rady rodziców i rady pedagogicznej, uchwały i sytuacji, gdy nie ma porozumienia. Dziewiąty to plan pracy wychowawcy, dziesiąty to pytanie, co działa, a co tylko dobrze wygląda. Jedenasty omawia ewaluację, dwunasty gotowe narzędzia na cały rok.

W każdej lekcji znajdziesz sytuacje z różnych placówek: dużej miejskiej szkoły, małej wiejskiej, przedszkola, szkoły ponadpodstawowej, szkoły specjalnej i poradni. Są dialogi z komentarzem, typowe błędy i gotowe zdania, które możesz powiedzieć lub zapisać. W każdym module jest studium przypadku, a ostatnia lekcja modułu kończy się ćwiczeniem z przykładową odpowiedzią. Do kursu dołączone są wzory: mapa czynników, trzy ankiety, arkusz od diagnozy do celów, szkielet programu, wzór uchwały i protokołu uzgodnień, plan pracy wychowawcy, plan ewaluacji, harmonogram i wzór sprawozdania.

Co ten kurs może dla Ciebie zrobić, a czego nie

Ten kurs jest szkoleniem online CWP dla pedagogów, nauczycieli i specjalistów. Nie jest akredytowany, nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych (w tym z pedagogiki specjalnej) i nie jest formą doskonalenia uznawaną do awansu zawodowego. Po jego ukończeniu otrzymujesz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Kurs nie jest poradą prawną. Przepisy omawiam tam, gdzie służą praktyce, a wersję programu, którą przedstawisz radom, sprawdź z organem prowadzącym i z aktualnym stanem prawnym, bo przepisy oświatowe zmieniają się często.

Program profilaktyczny nie zastępuje też reagowania na kryzys. Jeśli uczeń jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie, dzwonisz pod 112. Dziecko i nastolatek mogą zadzwonić pod 116 111 albo 800 12 12 12, a dorosły w kryzysie pod 116 123 albo 800 70 2222. Jak szkoła ma postępować w takiej sytuacji, opisuje osobny kurs o uczniu w kryzysie samobójczym. Tutaj interesuje nas to, co robimy przed kryzysem: żeby takich sytuacji było mniej i żeby szkoła wiedziała, gdzie są jej słabe miejsca.

Nie podaję w kursie danych z badań ani statystyk ogólnopolskich. Nie są Ci potrzebne do napisania programu. Potrzebne są dane z Twojej szkoły: ile klas, ilu uczniów, co mówią o sobie i o sobie nawzajem. Takie dane zbierzesz sama lub sam, ankietą na dwadzieścia pytań i trzema rozmowami.

Typowe błędy na starcie

Pierwszy błąd to zaczynanie od kopiowania programu z internetu albo od sąsiedniej szkoły. Dokument zapożyczony ma tytuł, spis treści i cele, które nikomu nie przeszkadzają, bo do nikogo nie pasują. Drugi to pisanie programu w pojedynkę w nocy przed radą pedagogiczną. Trzeci to założenie, że diagnoza oznacza ankietę „dla formalności” zlecaną wychowawcom w ostatnim tygodniu sierpnia. Czwarty, najczęstszy, to przekonanie, że jak program jest, to wszystko w nim zapisane już się dzieje.

Możesz napisać do dyrektora albo do zespołu krótką wiadomość: „Proponuję, żebyśmy w tym roku zaczęli od diagnozy. Część danych zbierzemy jeszcze w czerwcu, resztę do połowy września, a projekt programu przedstawimy radom przed końcem września”. Terminy nie są przypadkowe. Rozporządzenie o profilaktyce wymaga, żeby diagnoza była opracowana w ciągu 30 dni od rozpoczęcia roku szkolnego, a Prawo oświatowe przewiduje osobny termin 30 dni na porozumienie rady rodziców z radą pedagogiczną. Oba biegną od tego samego dnia, więc wrzesień jest ciasny i czerwcowe przygotowanie bardzo się przydaje. Szczegóły obu terminów omawia lekcja 1.4.

Przykład: jak jeden wniosek staje się celem i zadaniem

Żeby od początku było widać, do czego zmierza ten kurs, przejdźmy krótko całą drogę na jednym przykładzie z małej szkoły. W ankiecie dla klas 5 do 8 na pytanie „Czy w szkole jest dorosły, do którego pójdziesz, gdy masz kłopot?” 17 z 46 uczniów odpowiedziało „nie” albo „nie wiem”. Wychowawcy w rozmowie potwierdzili, że uczniowie rzadko przychodzą sami, częściej przyprowadza ich kolega.

Wniosek z diagnozy: części starszych uczniów brakuje w szkole zaufanego dorosłego, a to jeden z czynników chroniących, które szkoła może wzmocnić.

Cel na rok: w czerwcowej ankiecie co najwyżej 9 z około 46 uczniów klas 5 do 8 odpowie, że nie ma w szkole dorosłego, do którego mógłby pójść z kłopotem. Liczbę 9 zespół ustalił sam, porównując ją z wynikiem wyjściowym, i zapisał, że w czerwcu sprawdzi, czy była realna.

Zadania: każdy wychowawca klas 5 do 8 prowadzi do końca października godzinę wychowawczą o tym, do kogo i jak można się zgłosić; pedagożka ma stały dyżur w czasie długiej przerwy w dwa dni tygodnia i informacja o nim wisi przy sekretariacie; na zebraniu we wrześniu rodzice dostają tę samą informację na kartce.

Jako wskaźniki zespół przyjął: liczbę odpowiedzi „nie” i „nie wiem” w czerwcu, liczbę godzin wychowawczych odnotowanych w dzienniku oraz liczbę dyżurów, które rzeczywiście się odbyły.

Tak wygląda cała logika programu w miniaturze. Reszta to powtórzenie tej drogi dla kilku najważniejszych wniosków, zapisanie jej w dokumencie i przeprowadzenie przez rady.

Zadanie na dziś

Zanim przejdziesz do następnej lekcji, odpowiedz sobie na trzy pytania o swoją placówkę. Kiedy ostatnio ktokolwiek poza autorem programu otworzył ten dokument? Kto dokładnie w Twojej szkole ma w zakresie obowiązków diagnozę, a kto uchwalenie? Czy jest zapisane, kiedy program ma być sprawdzony? Odpowiedź „nie wiem” na któreś z nich jest w porządku i wskazuje, od czego zacząć.

Wracając do Rosalii i Marzenny: w ten piątek zdążyły uzgodnić tylko jedno. Marzenna przyniesie w poniedziałek stary program razem z kartką „co z niego robimy, a czego nie” i nie będzie udawać, że dokument jest świeży. Reszta należy do kolejnych lekcji.

Dalsza część szkolenia

Pozostałe 47 lekcji w abonamencie

Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.

Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.