Czym jest osobowość: definicje, osobowość a charakter i temperament, po co ten przedmiot

Po co Ci psychologia osobowości

Psychologia osobowości to przedmiot, który na wielu uczelniach budzi mieszane uczucia. Z jednej strony jest ciekawy, bo dotyczy pytania, które każdy zadaje sobie od dziecka: dlaczego ludzie są tacy różni i dlaczego ja jestem właśnie taki. Z drugiej strony jest przytłaczający, bo na egzaminie trzeba znać kilkanaście teorii, kilkadziesiąt nazwisk i setki pojęć, które na pierwszy rzut oka do siebie nie pasują. Freud mówi o popędach, Eysenck o układzie nerwowym, Rogers o potrzebie akceptacji, Bandura o przekonaniach o własnej skuteczności. Łatwo odnieść wrażenie, że to dziesięć różnych przedmiotów sklejonych w jeden.

Ten kurs ma Ci pomóc to uporządkować. Zobaczysz, że każda teoria odpowiada na te same kilka pytań, tylko inaczej rozkłada akcenty. Gdy nauczysz się zadawać te pytania, przestaniesz wkuwać listy nazwisk, a zaczniesz rozumieć, dlaczego dany autor myślał tak, a nie inaczej. A to jest dokładnie ta umiejętność, którą egzaminatorzy sprawdzają w pytaniach otwartych.

Psychologia osobowości jest też fundamentem dla innych przedmiotów. Bez niej trudno zrozumieć psychopatologię, diagnozę psychologiczną, psychologię kliniczną czy psychologię pracy. Gdy na czwartym roku ktoś zapyta Cię, czym różni się podejście wymiarowe od kategorialnego w opisie zaburzeń osobowości, odpowiedź zaczyna się właśnie tutaj.

Definicje osobowości: dlaczego jest ich tak dużo

Nie istnieje jedna definicja osobowości, którą akceptowaliby wszyscy psychologowie. Już Gordon Allport w latach 30. XX wieku zebrał kilkadziesiąt różnych znaczeń tego słowa w filozofii, teologii, prawie i psychologii. Sam zaproponował ujęcie, które do dziś jest najczęściej przytaczane na egzaminach: osobowość to dynamiczna organizacja tych układów psychofizycznych w jednostce, które wyznaczają jej charakterystyczne zachowanie i myślenie. Warto rozłożyć tę definicję na części, bo każde słowo coś znaczy:

• dynamiczna oznacza, że osobowość się zmienia i rozwija, nie jest zbiorem zamrożonych etykiet,
• organizacja oznacza, że elementy osobowości są ze sobą powiązane i tworzą strukturę, a nie luźną listę,
• psychofizyczne oznacza, że osobowość obejmuje zarówno procesy psychiczne, jak i ich podłoże biologiczne,
• charakterystyczne oznacza, że chodzi o to, co jest typowe dla danej osoby i odróżnia ją od innych.

Większość współczesnych definicji, choć różnie sformułowanych, zawiera trzy wspólne elementy. Po pierwsze, względną stałość: osobowość to coś, co utrzymuje się w czasie i w różnych sytuacjach. Po drugie, indywidualność: osobowość wyjaśnia, czym ludzie się różnią. Po trzecie, funkcję wyjaśniającą: osobowość to coś wewnątrz człowieka, co pomaga zrozumieć i przewidzieć jego zachowanie. Na egzaminie bardzo dobrze wygląda odpowiedź, która nie tylko podaje definicję Allporta, ale też wymienia te trzy elementy jako wspólny mianownik różnych ujęć.

Dobrze jest też wiedzieć, że różne szkoły definiują osobowość przez pryzmat swoich założeń. Dla psychoanalityka osobowość to układ sił psychicznych i konfliktów między nimi. Dla teoretyka cech to zestaw względnie stałych dyspozycji. Dla behawiorysty to repertuar wyuczonych zachowań. Dla przedstawiciela podejścia społeczno-poznawczego to system przekonań, oczekiwań i celów. Dla humanisty to osoba dążąca do rozwoju. Gdy na egzaminie dostaniesz pytanie „Jak definiuje osobowość teoria X?”, odpowiadasz właśnie w tym duchu: jaka jest jej podstawowa jednostka opisu.

Osobowość, charakter i temperament

Te trzy pojęcia w języku codziennym są używane zamiennie. W psychologii mają różne znaczenia i ich pomylenie to jeden z najczęstszych błędów na kolokwiach.

Temperament to najbardziej biologiczna warstwa. Obejmuje względnie stałe cechy, które ujawniają się od wczesnego dzieciństwa, mają wyraźne podłoże biologiczne i dotyczą raczej formy zachowania niż jego treści. Temperament mówi o tym, jak szybko, jak intensywnie i jak długo reagujesz, a nie o tym, co robisz i dlaczego. Jan Strelau, którego teorii poświęcimy osobną lekcję, ujmował temperament jako formalne cechy zachowania, czyli jego poziom energetyczny i charakterystyki czasowe. Temperament obserwujemy też u zwierząt, co jest ważnym argumentem za jego biologicznym podłożem.

Charakter w tradycji europejskiej oznacza tę część osobowości, która podlega ocenie moralnej i społecznej. Mówimy, że ktoś ma „silny charakter” albo „słaby charakter”, ale nie mówimy o „złym temperamencie” w sensie moralnym. Allport ujął to krótko: charakter to osobowość oceniana, a osobowość to charakter pozbawiony oceny. Dlatego Allport wolał w psychologii naukowej mówić o osobowości, bo psychologia ma opisywać i wyjaśniać, a nie oceniać. W części teorii, na przykład u Cloningera, charakter oznacza warstwę kształtowaną głównie przez doświadczenie i uczenie się, w odróżnieniu od temperamentu. To dwa różne znaczenia tego samego słowa, więc na egzaminie zawsze dopowiadaj, w jakim sensie go używasz.

Osobowość jest pojęciem najszerszym. Obejmuje temperament jako biologiczną podstawę, ale też to, co powstało w toku rozwoju i uczenia się: przekonania o sobie i świecie, wartości, cele, motywy, nawyki, sposoby radzenia sobie z trudnościami, tożsamość. W wielu ujęciach przyjmuje się, że osobowość kształtuje się na bazie temperamentu w kontakcie ze środowiskiem.

Prosty sposób na zapamiętanie:

• temperament odpowiada na pytanie „jak?” (szybko czy wolno, intensywnie czy słabo, długo czy krótko),
• osobowość odpowiada na pytanie „co i dlaczego?” (czego chcę, w co wierzę, jak siebie widzę),
• charakter odpowiada na pytanie „jak to oceniamy?” (z punktu widzenia norm moralnych i społecznych).

Wielkie pytania psychologii osobowości

Każda teoria osobowości, którą poznasz w tym kursie, musi zająć stanowisko wobec kilku podstawowych kwestii. Warto mieć je w głowie od pierwszej lekcji, bo wokół nich zbudowane są tabele porównawcze w module 10.

• Struktura: z jakich elementów składa się osobowość? Z instancji psychicznych, cech, konstruktów, schematów Ja?
• Proces i motywacja: co uruchamia zachowanie? Popędy, potrzeby, dążenie do rozwoju, oczekiwania, cele?
• Rozwój: jak powstaje osobowość i czy zmienia się w ciągu życia? Co ważniejsze, wczesne dzieciństwo czy całe życie?
• Natura a środowisko: ile w osobowości jest biologii, a ile doświadczenia?
• Świadome a nieświadome: czy ludzie wiedzą, dlaczego robią to, co robią?
• Wolność a determinizm: czy człowiek wybiera, czy jest sterowany przez siły, na które nie ma wpływu?
• Zmiana i zastosowanie: czy i jak można osobowość zmienić, do czego teoria przydaje się w praktyce?

Teorie różnią się też tym, jak wysoko stawiają poprzeczkę naukowości. Jedne powstały głównie z obserwacji pacjentów w gabinecie (Freud, Rogers), inne z analiz statystycznych dużych prób (Cattell, Eysenck, model pięcioczynnikowy), jeszcze inne z eksperymentów laboratoryjnych (Bandura, Mischel). To też jest pytanie egzaminacyjne: jaką metodą zdobywano dane, na których zbudowano teorię.

Jak uczyć się tego przedmiotu

Kilka praktycznych wskazówek, zanim przejdziemy do teorii:

• Ucz się teoriami, nie nazwiskami. Każdą teorię streszczaj w pięciu punktach: autor, podstawowa jednostka opisu, źródło motywacji, rozwój, metoda badań.
• Twórz pary pojęć, które są do siebie podobne, ale się różnią: cecha i stan, umiejscowienie kontroli i poczucie własnej skuteczności, temperament i charakter. Egzaminatorzy uwielbiają takie pary.
• Szukaj przykładów z własnego życia. Pojęcie, które umiesz zilustrować własną sytuacją, zostaje w pamięci na dłużej niż definicja przepisana z notatek.
• Korzystaj z materiałów do pobrania: osi czasu teoretyków, tabel porównawczych i fiszek. Oś czasu dołączona do tej lekcji pomoże Ci od razu zobaczyć, kto po kim przyszedł i z kim polemizował.

Przykład z życia

Wyobraź sobie dwie współlokatorki w akademiku, Olę i Kasię. Ola budzi się szybko, od razu jest pełna energii, mówi głośno, szybko się złości i szybko jej przechodzi. Kasia długo się rozkręca rano, mówi spokojnie, ale gdy coś ją zrani, potrafi to przeżywać przez kilka dni. To są różnice w temperamencie: tempo, intensywność, czas trwania reakcji.

Teraz dodajmy, że Ola ma silne przekonanie, że ciężka praca zawsze się opłaca, chce zostać psychoterapeutką dziecięcą i bardzo ceni sobie niezależność. Kasia uważa, że wiele zależy od szczęścia, marzy o pracy naukowej i ceni sobie bliskie relacje. To są elementy osobowości: przekonania, cele, wartości. Wreszcie, gdy Ola obiecuje oddać pożyczone notatki i zawsze dotrzymuje słowa, a Kasia czasem nie dotrzymuje, mówimy o różnicy w charakterze, bo oceniamy to zachowanie w kategoriach moralnych.

Zauważ, że ta sama sytuacja może być opisana na trzech poziomach. Psycholog osobowości zadaje pytanie, który poziom jest istotny w danym problemie i jak te poziomy się ze sobą łączą. Na przykład szybka złość Oli (temperament) może w połączeniu z przekonaniem „muszę zawsze mieć rację” (osobowość) prowadzić do konfliktów, które otoczenie ocenia jako „trudny charakter”.

Co trzeba umieć na egzamin

• Definicja osobowości według Allporta i jej kluczowe elementy: dynamiczna organizacja, układy psychofizyczne, charakterystyczne zachowanie i myślenie.
• Trzy wspólne elementy większości definicji: względna stałość, indywidualność, funkcja wyjaśniająca.
• Różnica między temperamentem, charakterem i osobowością, z przykładem; stwierdzenie Allporta, że charakter to osobowość oceniana.
• Dwa znaczenia słowa „charakter”: ocena moralna w tradycji europejskiej oraz warstwa nabyta w niektórych modelach, na przykład u Cloningera.
• Podstawowe pytania, na które odpowiada każda teoria osobowości: struktura, motywacja, rozwój, natura a środowisko, świadome a nieświadome, wolność a determinizm.

Sprawdź się

1. Dlaczego Allport proponował, by w psychologii naukowej mówić raczej o osobowości niż o charakterze?
2. Student mówi: „Mam choleryczny charakter, bo szybko wybucham”. Co jest nieprecyzyjnego w tym zdaniu z punktu widzenia psychologii osobowości?
3. Wymień trzy wspólne elementy większości definicji osobowości.

Odpowiedzi: 1. Bo charakter zawiera ocenę moralną (charakter to osobowość oceniana), a psychologia jako nauka ma opisywać i wyjaśniać, a nie wartościować. 2. Szybkość i intensywność reakcji to cecha formalna zachowania, czyli temperament, a nie charakter w sensie moralnym; poprawniej byłoby mówić o temperamencie, a typologia choleryka wywodzi się z tradycji temperamentalnej. 3. Względna stałość w czasie i sytuacjach, indywidualność (różnice między ludźmi) oraz funkcja wyjaśniająca i przewidująca zachowanie.