Czym zajmuje się psychologia transportu i jak korzystać z kursu

Pierwszy poranek w pracowni

Jest wtorek, ósma rano. W poczekalni siedzą trzy osoby. Paweł (24) chce zostać kierowcą autobusu miejskiego i przyszedł z kompletem dokumentów, lekko zdenerwowany. Grażyna (52) ma skierowanie od starosty po zatrzymaniu prawa jazdy za jazdę po alkoholu i od progu mówi, że „to wszystko przez jeden kieliszek na imieninach”. Zdzisław (61) jeździ ciężarówką od trzydziestu lat, przychodzi na badanie okresowe i chce „tylko szybko podbić papier”, bo o czternastej ma załadunek.

Każda z tych osób dostanie od Ciebie dokument o skutkach prawnych. Dla Pawła to start w zawodzie, dla Grażyny szansa na odzyskanie prawa jazdy, dla Zdzisława utrzymanie pracy. Dla wszystkich innych uczestników ruchu Twoja decyzja to jedno z ogniw, które decydują o tym, kto siedzi za kierownicą obok nich. Tym właśnie zajmuje się praktyczna psychologia transportu.

Czym jest psychologia transportu

Psychologia transportu bada zachowanie człowieka w systemie ruchu: kierowcy, maszynisty, pilota, sternika, dyżurnego ruchu, ale też pieszego i pasażera. Interesuje ją, jak człowiek odbiera informacje z otoczenia, jak podejmuje decyzje pod presją czasu, jak emocje, zmęczenie, substancje i choroby zmieniają jego sprawność, i jak projektować szkolenia, pojazdy i organizację pracy, żeby błędów było mniej.

W codziennej praktyce w Polsce ta dziedzina ma jednak bardzo konkretną twarz: badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu, które kończy się orzeczeniem o braku albo istnieniu przeciwwskazań psychologicznych do kierowania pojazdem lub do pracy na określonym stanowisku. To rzadka sytuacja w pracy psychologa, bo Twój wniosek wywołuje bezpośredni skutek administracyjny dla obywatela. Stąd formalizm procedury, ale też odpowiedzialność, której nie da się przerzucić na test, aparat czy przepis.

Trzy pytania, na które odpowiada każde badanie

Niezależnie od tego, kogo badasz, Twoje rozumowanie sprowadza się do trzech pytań:

• Czy ta osoba ma dziś sprawność poznawczą i psychomotoryczną potrzebną do bezpiecznego wykonywania tego zadania? Uwaga, spostrzeganie, tempo i jakość reagowania, koordynacja, ocena sytuacji.
• Czy jej osobowość i sposób regulowania emocji nie stwarzają szczególnego ryzyka? Skłonność do ryzyka, kontrola impulsów, agresja, dojrzałość społeczna, stosunek do norm.
• Czy coś, co ustalam w wywiadzie i obserwacji, zmienia znaczenie wyników? Zmęczenie, leki, substancje, choroba, sytuacja życiowa, motywacja do określonego wyniku.

Badanie nie jest więc serią testów, po której drukujesz wynik. To proces wnioskowania, w którym testy są jednym ze źródeł danych.

Ważne zastrzeżenie: kurs nie nadaje uprawnień

Ten kurs nie nadaje uprawnień do wykonywania badań psychologicznych kierowców. Uprawnienia wynikają z przepisów: z wymaganego wykształcenia i przygotowania specjalistycznego w zakresie psychologii transportu oraz z wpisu do właściwej ewidencji psychologów, a pracownia, w której badasz, też musi spełniać wymagania i figurować w odpowiednim rejestrze. Kurs daje Ci uporządkowaną wiedzę i warsztat, a po jego ukończeniu otrzymujesz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Nie zastępuje on drogi formalnej, którą wyznaczają przepisy.

Przepisy w tym obszarze zmieniają się częściej niż w wielu innych dziedzinach psychologii. Dlatego w całym kursie opisujemy ramy prawne ogólnie, bez numerów artykułów i dat, a przy każdej sprawie formalnej powtarzamy jedną zasadę: sprawdzaj aktualne brzmienie przepisów przed tym, jak na ich podstawie pouczysz badanego albo wydasz dokument.

Czego ten kurs nie robi

• Nie uczy obsługi konkretnych aparatów ani programów testowych. Uczy, co mierzą rodzaje narzędzi i jak czytać wyniki.
• Nie zastępuje lekarza. Psycholog w badaniu kierowcy nie rozpoznaje chorób somatycznych ani psychiatrycznych. Gdy widzisz sygnały choroby, wpływu leków lub substancji, kierujesz na konsultację lekarską i opisujesz, co zaobserwowałeś.
• Nie daje gotowych progów decyzyjnych. Daje sposób rozumowania, który pozwoli Ci obronić orzeczenie przed jednostką odwoławczą, organem nadzoru i własnym sumieniem.

Jak zbudowany jest kurs

Kurs ma trzynaście modułów. Pierwsze dwa dotyczą psychologii kierowcy: procesów poznawczych, osobowości, emocji i ryzyka. Moduły trzeci i czwarty porządkują ramy prawne, pracownię, dokumentację i to, kogo badasz na jakiej podstawie. Moduły piąty i szósty prowadzą przez badanie: plan, wywiad, obserwację, trudnych badanych, narzędzia i integrację wyników. Siódmy i ósmy dotyczą alkoholu, substancji, leków i sytuacji szczególnych: wieku, chorób, trudności uwagi, powrotu za kierownicę po wypadku. Dziewiąty jest o orzeczeniu, trybie odwoławczym i rozmowie przy wyniku negatywnym. Dziesiąty i jedenasty wychodzą poza drogę: kolej, lotnictwo, żegluga. Dwunasty dotyczy czynnika ludzkiego i nowych technologii, trzynasty etyki i pełnych przypadków.

W każdym module znajdziesz winiety z pracowni, fragmenty rozmów, gotowe zdania do użycia, typowe błędy psychologa i wskazania, kiedy kierować badanego dalej. Przedostatnia lekcja modułu zawiera pełne studium przypadku, a ostatnia kończy się zadaniem do wykonania we własnej praktyce. Do kursu dołączyliśmy osiem materiałów do pracowni: plan badania, kartę wywiadu, listę dokumentacji, ściągawkę interpretacji wyników aparaturowych, kartę badania po zdarzeniu, kartę czynników ryzyka, schemat orzeczenia z typowymi błędami i kartę rozmowy przy orzeczeniu negatywnym.

Jak rozmawiać z badanym od pierwszej minuty

Pierwsze zdanie ustawia całe badanie. Badany, który słyszy chłodne „proszę usiąść, zaczynamy test”, często traktuje Cię jak urzędnika, przed którym trzeba się bronić. Badany, któremu nikt nie wyjaśnił przebiegu, myli zdenerwowanie z brakiem sprawności.

Możesz powiedzieć: „Dzień dobry, nazywam się Anna Nowicka, jestem psychologiem i przeprowadzę dziś pana badanie. Zajmie nam to około półtorej godziny. Najpierw porozmawiamy, potem będzie kilka zadań na komputerze i przy urządzeniach, a na końcu powiem panu, jaki jest wynik i co dalej. Jeśli coś będzie niejasne albo poczuje się pan źle, proszę od razu mówić”.

Zdzisławowi, który się spieszy, możesz powiedzieć: „Rozumiem, że ma pan dziś załadunek. Badanie ma określony przebieg i nie mogę go skrócić, ale zrobię wszystko, żeby nie było przestojów. Im spokojniej pan podejdzie do zadań, tym szybciej pójdzie”.

Typowe błędy na starcie praktyki

• Traktowanie badania okresowego jak formalności. Doświadczony kierowca też choruje, bierze leki, śpi za mało. Rutyna po obu stronach biurka to osobny czynnik ryzyka.
• Zaufanie do pojedynczej liczby. Wynik aparaturowy bez wywiadu i obserwacji to dane bez kontekstu.
• Wchodzenie w rolę lekarza albo sędziego. Nie ustalasz winy za zdarzenie i nie rozpoznajesz chorób. Opisujesz funkcjonowanie i wyciągasz wniosek o przeciwwskazaniach psychologicznych.
• Uleganie pośpiechowi. Skrócona procedura to najprostsza droga do zakwestionowania orzeczenia w trybie odwoławczym.

Jak korzystać z kursu

Najwięcej skorzystasz, jeśli będziesz czytać z notatnikiem i po każdej lekcji zapiszesz jedną rzecz, którą zmienisz w swojej praktyce. Jeśli jeszcze nie badasz, prowadź notatki tak, jakbyś już miał własną pracownię. Wracaj do załączników, zanim przyjmiesz pierwszego badanego z nowej kategorii. A trudne przypadki, takie jak te opisane w studiach, omawiaj z doświadczonym psychologiem transportu: konsultacja koleżeńska i superwizja są w tej pracy równie ważne jak dobra aparatura.