Czym jest test psychologiczny i po co psychometria

Po co Ci psychometria

Psychometria ma na studiach opinię przedmiotu, który trzeba „przetrwać”. Pojawiają się wzory, greckie litery i tabele, a na egzaminie padają pytania, w których jedno słowo zmienia sens całej odpowiedzi. Tymczasem psychometria odpowiada na bardzo praktyczne pytanie: skąd wiemy, że liczba, którą dostajemy z testu, coś znaczy? Gdy psycholog mówi, że ktoś ma wysoki poziom lęku, przeciętną inteligencję albo niską sumienność, opiera się na pomiarze. Psychometria sprawdza, czy ten pomiar jest dokładny, czy dotyczy tego, o co chodzi, i z czym należy porównać uzyskany wynik.

Bez tej wiedzy trudno zrozumieć diagnozę psychologiczną, psychologię kliniczną, psychologię pracy i właściwie każdą pracę empiryczną. W pracy rocznej czy magisterskiej będziesz używać kwestionariuszy i opisywać ich rzetelność. W sprawozdaniach z zajęć z diagnozy będziesz przeliczać wyniki na steny i centyle. Na każdej z tych prób ktoś zapyta Cię, czy rozumiesz, co robisz, czy tylko przepisujesz liczby z tabeli.

Dobra wiadomość jest taka, że psychometria opiera się na kilku pomysłach, które powtarzają się w różnych odsłonach. Gdy zrozumiesz, że każdy wynik zawiera błąd, że wynik surowy nic nie mówi bez punktu odniesienia i że „dobry test” to test dobry do określonego celu, większość wzorów przestanie wyglądać groźnie.

Czym jest test psychologiczny

Klasyczne ujęcie, wiązane z Anne Anastasi, opisuje test psychologiczny jako obiektywną i standaryzowaną miarę próbki zachowania. Każde słowo w tej definicji jest ważne:

• próbka zachowania oznacza, że test nie bada całego człowieka, tylko niewielki, starannie wybrany wycinek jego zachowań, na przykład odpowiedzi na czterdzieści pytań albo rozwiązania dwudziestu zadań,
• standaryzowana oznacza, że wszyscy badani dostają te same zadania, tę samą instrukcję, ten sam limit czasu i są oceniani według tych samych zasad,
• obiektywna oznacza, że wynik nie zależy od tego, kto test przeprowadza i ocenia,
• miara oznacza, że wynikiem jest liczba lub kategoria, którą można porównać z innymi wynikami.

Najważniejsza myśl jest taka: z niewielkiej próbki zachowania wnioskujemy o czymś, czego nie widać bezpośrednio. Nie da się zobaczyć inteligencji, lęku ani ekstrawersji. Widać tylko odpowiedzi na pytania i rozwiązane zadania. To, co chcemy zmierzyć, nazywamy konstruktem, czyli teoretycznym pojęciem opisującym cechę lub proces psychiczny. Cała psychometria jest w gruncie rzeczy sztuką uzasadniania takiego wnioskowania.

W praktyce słowo „test” bywa używane szeroko. Warto rozróżnić kilka pojęć:

• test w wąskim sensie to zestaw zadań z poprawnymi odpowiedziami, na przykład test zdolności czy test uwagi,
• kwestionariusz lub inwentarz to zestaw pytań lub twierdzeń o sobie, w których nie ma odpowiedzi dobrych ani złych,
• skala to zwykle zestaw pozycji mierzących jeden konstrukt, często część większego kwestionariusza,
• technika to procedura mniej ustrukturyzowana, na przykład technika projekcyjna, której wyniki trudniej ująć w liczby.

Testy maksymalnego wykonania i typowego zachowania

Lee Cronbach zaproponował podział, który porządkuje cały świat narzędzi. Testy maksymalnego wykonania sprawdzają, ile ktoś potrafi, gdy się stara: testy inteligencji, zdolności, wiadomości, uwagi czy pamięci. Mają odpowiedzi poprawne i błędne, a badany wie, że ma wypaść jak najlepiej. Miary typowego zachowania opisują, jaki ktoś zwykle jest: kwestionariusze osobowości, postaw, zainteresowań, nastroju. Nie ma w nich dobrych odpowiedzi, a głównym problemem nie jest zgadywanie, tylko szczerość i sposób, w jaki ludzie przedstawiają siebie.

Drugi ważny podział dotyczy punktu odniesienia. W testach normatywnych wynik porównuje się z wynikami innych osób z tej samej populacji: dowiadujesz się, czy wypadłeś lepiej, czy gorzej od większości rówieśników. W testach kryterialnych wynik porównuje się z ustalonym standardem: czy osoba opanowała określoną umiejętność, czy nie. Egzamin na prawo jazdy jest kryterialny, a test inteligencji normatywny. Ten podział wróci w module o normach.

Czym zajmuje się psychometria

Psychometria to dziedzina psychologii zajmująca się teorią i techniką pomiaru psychologicznego: konstruowaniem narzędzi, sprawdzaniem ich jakości i zasadami interpretacji wyników. W uproszczeniu zadaje trzy pytania, wokół których zbudowany jest ten kurs:

1. Czy narzędzie mierzy dokładnie, z małym błędem? To pytanie o rzetelność.
2. Czy narzędzie mierzy to, co ma mierzyć, i czy wnioski z wyniku są uzasadnione? To pytanie o trafność.
3. Co oznacza konkretny wynik, z kim go porównać i jak go wyrazić? To pytanie o normy i skale wyników.

Do tego dochodzi pytanie o to, jak zbudować test od początku, czyli konstrukcja testu i analiza pozycji.

Kilka nazwisk warto znać od pierwszych zajęć. Francis Galton w XIX wieku mierzył różnice indywidualne w prostych funkcjach sensorycznych i ruchowych oraz rozwinął pojęcia korelacji i regresji. James McKeen Cattell spopularyzował termin „test umysłowy”. Alfred Binet i Théodore Simon w 1905 roku opublikowali skalę do badania dzieci w wieku szkolnym, uznawaną za pierwszy nowoczesny test inteligencji. Charles Spearman na początku XX wieku zajął się zarówno czynnikiem ogólnym inteligencji, jak i błędem pomiaru, kładąc podwaliny pod klasyczną teorię testów.

Ile statystyki potrzebujesz

Psychometria korzysta ze statystyki, ale w tym kursie potrzebujesz jej niewiele. Wystarczy, że rozumiesz, czym jest średnia (M), odchylenie standardowe (SD) i wariancja (SD do kwadratu), czym jest korelacja (r, od -1 do 1) i jak wygląda rozkład normalny. Każdy wzór, którego użyjemy, wyjaśnimy słowami i policzymy na zmyślonych liczbach krok po kroku. Jeśli czujesz, że te podstawy są u Ciebie chwiejne, przed modułem o rzetelności przejrzyj kurs „Statystyka dla studentów psychologii bez strachu i od podstaw”, który dokładnie objaśnia obliczanie średniej, odchylenia standardowego i korelacji. Tutaj skupimy się na tym, jak te narzędzia służą pomiarowi.

Jedna zasada na cały kurs: wzory zapisujemy zwykłym tekstem, na przykład z = (X - M) / SD. X to wynik osoby, M to średnia, SD to odchylenie standardowe. Nie musisz pamiętać wyprowadzeń, ale musisz wiedzieć, co oznacza każda litera i co się stanie z wynikiem, gdy jedna z nich wzrośnie.

Przykład z życia

Kasia, studentka drugiego roku, znalazła w internecie „test osobowości” z dwunastoma pytaniami, który obiecuje powiedzieć, jakim typem przywódcy jest. Wynik wyszedł jej „wizjonerka”. Zastanówmy się, czym ten quiz różni się od testu psychologicznego.

Po pierwsze, nie wiemy, jaki konstrukt mierzy: „typ przywódcy” nie ma definicji ani teorii. Po drugie, nic nie wiadomo o rzetelności: czy Kasia za tydzień dostałaby ten sam wynik? Może wystarczy, że w jednym pytaniu zaznaczy inną odpowiedź, i stanie się „strategiem”. Po trzecie, nie wiadomo nic o trafności: czy „wizjonerzy” rzeczywiście inaczej kierują zespołami? Po czwarte, nie ma norm, czyli nie wiadomo, jak często taki wynik pojawia się w populacji. Wreszcie quiz zamienia wyniki na typy, choć większość cech psychicznych ma charakter ciągły.

Gdy Kasia zrozumie tę listę braków, będzie miała gotową odpowiedź na typowe pytanie egzaminacyjne: „Czym test psychologiczny różni się od quizu z gazety?”. Odpowiedź brzmi: standaryzacją, obiektywnością, udokumentowaną rzetelnością i trafnością oraz normami. Quiz bywa zabawny, ale nie jest narzędziem pomiaru.

Co trzeba umieć na egzamin

• Definicja testu psychologicznego jako obiektywnej i standaryzowanej miary próbki zachowania oraz znaczenie każdego elementu tej definicji.
• Pojęcie konstruktu i idea wnioskowania z próbki zachowania o cesze, której nie da się zaobserwować bezpośrednio.
• Różnica między testami maksymalnego wykonania a miarami typowego zachowania (Cronbach) oraz między testami normatywnymi a kryterialnymi.
• Trzy podstawowe pytania psychometrii: rzetelność, trafność, normy, a także miejsce konstrukcji testu i analizy pozycji.
• Najważniejsze postacie z historii pomiaru: Galton, Cattell, Binet i Simon, Spearman.

Sprawdź się

1. Dlaczego w definicji testu pojawia się słowo „próbka”?
2. Do której grupy należy kwestionariusz nastroju, a do której test pamięci słuchowej: maksymalnego wykonania czy typowego zachowania?
3. Czym różni się test normatywny od kryterialnego? Podaj po jednym przykładzie.

Odpowiedzi: 1. Bo test obejmuje tylko niewielki, wybrany wycinek zachowań, a na jego podstawie wnioskujemy o szerszej cesze lub zdolności, której nie da się bezpośrednio zaobserwować. 2. Kwestionariusz nastroju to miara typowego zachowania, bo nie ma w nim poprawnych odpowiedzi, a test pamięci słuchowej to test maksymalnego wykonania, bo sprawdza, ile badany potrafi, gdy się stara. 3. Test normatywny porównuje wynik z wynikami innych osób, na przykład test inteligencji, a kryterialny z ustalonym standardem opanowania umiejętności, na przykład egzamin na prawo jazdy.