Poniedziałek, druga lekcja, matematyka w klasie 7. Nauczyciel oddaje sprawdziany. Uczeń z ostatniej ławki patrzy na ocenę, zgniata kartkę, odsuwa krzesło tak, że zgrzyta o podłogę, i mówi głośno, że to jest niesprawiedliwe. Dwadzieścia siedem par oczu odwraca się w jego stronę. Do końca lekcji zostało trzydzieści pięć minut, a Ty masz kilka sekund, żeby zdecydować, czy podejdziesz, czy zostaniesz przy tablicy, co powiesz i czego nie powiesz. Ten kurs jest o takich sekundach i o wszystkim, co je poprzedza i po nich następuje.
Dla kogo jest ten kurs
Kurs napisaliśmy dla osób, które na co dzień pracują z uczniami w grupie i widzą, że silne emocje jednego dziecka zmieniają atmosferę całej klasy. Będą to nauczyciele przedmiotów, wychowawcy, nauczycielki edukacji wczesnoszkolnej i przedszkola, nauczyciele wspomagający, pedagodzy i psycholodzy szkolni, pedagodzy specjalni oraz dyrektorzy i wicedyrektorzy, którzy układają zasady dla całej szkoły. Przykłady pochodzą z różnych miejsc: z dużej szkoły podstawowej w mieście i z małej wiejskiej, z przedszkola i zerówki, z klasy integracyjnej, ze szkoły specjalnej, z liceum, technikum i szkoły branżowej, z poradni psychologiczno-pedagogicznej. Wszystkie imiona w scenach są zmyślone, a sytuacje złożone z wielu podobnych przypadków.
Nie potrzebujesz przygotowania terapeutycznego. Nauczyciel matematyki przed sprawdzianem i nauczycielka w przedszkolu mają do dyspozycji co innego, więc przy każdej propozycji piszemy, co zrobić w klasie dwudziestopięcioosobowej, gdy jesteś sama i nie masz pod ręką pedagoga.
Czym jest regulacja emocji w klasie?
Regulacja emocji to zdolność ucznia, a po części też dorosłego, do tego, żeby silne uczucie nie przejęło całkowicie kontroli nad zachowaniem. Dziecko nie rodzi się z tą umiejętnością. Uczy się jej latami, najpierw przy dorosłym, który je uspokaja, potem coraz częściej samodzielnie. Gdy zdenerwowany pierwszoklasista zaczyna się uspokajać przy spokojnym głosie nauczycielki, to jest współregulacja: spokojny dorosły pomaga mu wrócić do równowagi. W klasach starszych ta pomoc przybiera inną postać, bo nastolatek rzadko pozwoli się „uspokajać”, ale nadal potrzebuje dorosłego, który nie podnosi głosu i nie dolewa oliwy.
Regulacja emocji w klasie ma więc dwa poziomy. Pierwszy to to, co robisz, gdy jeden uczeń płacze, wybucha albo zamiera przy tablicy. Drugi to to, co robisz każdego dnia, żeby cała klasa miała łatwiej: rytuał na początek lekcji, krótką przerwę na oddech i ruch, słowa na uczucia, miejsce, do którego można pójść, gdy jest za trudno. Kurs prowadzi przez oba poziomy, od rozpoznania pierwszych sygnałów do rozmowy po zdarzeniu i współpracy z rodzicem.
Jak uspokoić ucznia, który wybucha złością albo płacze na lekcji?
Odpowiedź w skrócie: najpierw zmniejsz napięcie, potem rozmawiaj. W pierwszych minutach nie tłumaczysz, nie oceniasz i nie karzesz. Mówisz mało, spokojnym głosem, dajesz uczniowi przestrzeń i prostą możliwość wyboru, na przykład czy woli posiedzieć przy swoim miejscu, czy przesiąść się na chwilę do stolika pod oknem. Jeśli uczeń musi wyjść z sali, nie wychodzi sam: idzie z nim dorosły według procedury, którą ustaliła szkoła. Rozmowa, konsekwencje i naprawianie relacji zaczynają się dopiero wtedy, gdy uczeń jest spokojny. U jednego to będzie przerwa, u innego dopiero następny dzień. Cały kurs rozwija tę kolejność: moduły 1 do 4 opisują rozpoznanie i reakcję w pierwszych minutach przy wybuchu, płaczu i zamrożeniu, moduły 5 i 6 miejsce na wyciszenie i naukę regulacji całej klasy, moduły 7 do 9 rozmowę po, różnice wiekowe i zasady klasy, moduły 10 do 12 współpracę, sygnały alarmowe i Twoje własne emocje.
Czego w kursie nie znajdziesz
Granice kursu warto znać od początku. Kurs nie uczy diagnozowania. Nauczyciel obserwuje, opisuje to, co widzi, i przekazuje dalej, a rozpoznanie lęku, depresji, ADHD czy zaburzenia ze spektrum autyzmu należy do lekarza i psychologa. O tych trudnościach piszemy tylko tyle, ile potrzeba, żeby zrozumieć, kiedy emocje ucznia wymagają pomocy poza klasą.
Kurs nie zastępuje też szczegółowych opracowań o agresji, o uczniu z ADHD, o uczniu w spektrum autyzmu, o lęku szkolnym ani o uczniu w kryzysie samobójczym. Gdy złość zamienia się w agresję wobec ludzi, obowiązują procedury bezpieczeństwa, które opisuje osobny kurs, i tu zostają tylko jednym zdaniem. Gdy uczeń mówi o śmierci, krótko piszemy, co zrobić od razu, a resztę zostawiamy kursowi o kryzysie samobójczym.
Kurs nie jest poradą prawną. Przepisów jest w nim tyle, ile potrzeba, żeby wiedzieć, na co się oprzeć: opieka nad uczniem, który wychodzi z sali, ochrona informacji o uczniu, ocena zachowania. Przy każdym przepisie sprawdziliśmy aktualne brzmienie, ale statut Twojej szkoły i decyzje dyrektora mają dla Ciebie znaczenie bezpośrednie i przy wątpliwości trzeba zapytać dyrektora albo prawnika oświatowego.
Kurs nie jest akredytowany, nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych, w tym kwalifikacji z pedagogiki specjalnej, i nie jest formą doskonalenia zawodowego uznawaną do awansu zawodowego nauczyciela. Po ukończeniu otrzymujesz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Dokument potwierdza, że przeszłaś lub przeszedłeś kurs, i możesz go dołączyć do teczki, ale nie ma wartości formalnej w ścieżce awansu.
Jak jest zbudowany kurs i co z niego wyniesiesz
Kurs ma dwanaście modułów po cztery lekcje, razem czterdzieści osiem lekcji, dziewiętnaście godzin pracy własnym tempem. Każda lekcja zawiera sytuacje z praktyki z komentarzem, rozmowy z podpisanymi wypowiedziami, typowe błędy i gotowe zdania. W każdym module jest studium przypadku, a ostatnia lekcja kończy się ćwiczeniem praktycznym z przykładową odpowiedzią. Ćwiczenia możesz zrobić sama albo razem z zespołem na zebraniu.
Do kursu dołączono dziesięć kart i wzorów do wydruku. Są wśród nich karta obserwacji emocji ucznia, ściąga na pierwsze minuty przy wybuchu złości, ściąga na płacz w klasie, plan dla ucznia, który zamiera, zasady kącika wyciszenia, trzydzieści krótkich ćwiczeń regulacji dla klasy, scenariusz rozmowy po silnych emocjach, termometr emocji, wzór informacji dla rodzica i lista sygnałów do pedagoga oraz karta dbania o siebie. Miejsca do uzupełnienia są wykropkowane, więc kartę możesz od razu wypełnić długopisem.
Po kursie powinieneś umieć: opisać zachowanie ucznia bez etykiet i zapisać, co działo się przed nim; zareagować w pierwszych minutach wybuchu, płaczu albo zamrożenia tak, żeby nie pogłębić sytuacji; ustalić z klasą i rodzicami zasady wyjścia i kącika; wprowadzić do lekcji krótkie ćwiczenia regulacji; przeprowadzić krótką rozmowę po zdarzeniu; napisać rodzicowi informację bez etykiet; rozpoznać sygnały, przy których sprawa wychodzi poza klasę.
Przykład z jednej lekcji
Wróćmy do klasy 7 z początku lekcji. Zobacz, jak tę samą chwilę mogą rozegrać dwie osoby.
Nauczyciel: Abel, nie krzycz, to tylko sprawdzian. Usiądź i się uspokój, bo wszyscy patrzą.
Abel: To nie jest tylko sprawdzian! Zawsze mi tak oceniacie!
Nauczyciel: Jak będziesz tak się zachowywał, wpiszę uwagę.
W tej wersji uczeń usłyszał, że jego uczucie jest przesadą i że ma się uspokoić natychmiast, a na koniec dostał groźbę uwagi. Każde z tych zdań dolewa napięcia. Abel trzasnął drzwiami i wyszedł, nauczyciel musiał dzwonić do sekretariatu, żeby ktoś go odnalazł na korytarzu, klasa straciła dwadzieścia minut, a relacja z uczniem ucierpiała na długo.
W drugiej wersji nauczycielka zostaje przy tablicy, a po chwili podchodzi i mówi półgłosem.
Nauczycielka: Widzę, że ta ocena Cię uderzyła. Możesz przesiąść się na chwilę do stolika pod oknem, tam stoi woda. Albo zostań tu. Wybierz.
Abel: Pójdę pod okno.
Nauczycielka: Dobrze. Wróć do ławki, kiedy będziesz gotowy. Porozmawiamy po lekcji.
Komentarz: nauczycielka nazwała to, co widać, a nie to, co jej się wydaje, nie oceniła uczucia, dała prosty wybór i odłożyła rozmowę. Abel wrócił do ławki po kilku minutach i po lekcji sam powiedział, że nie spał do pierwszej, bo uczył się do tego sprawdzianu. To był dopiero początek rozmowy, a w tej scenie nie ma ani jednego zdania, które by go zawstydziło.
Ta sama chwila w klasie 2
W klasie 2 zamiast zgniecionej kartki częściej zobaczysz płacz, rzucony na podłogę piórnik albo dziecko, które chowa się pod ławką po źle przeczytanym słowie. Kolejność zostaje ta sama, zmieniają się słowa i odległość. Kucasz obok, mówisz jedno zdanie, na przykład „Jestem tu. Możesz chwilę posiedzieć, aż będziesz gotowa”, a klasie dajesz zadanie, które dzieci znają na pamięć, żeby nie patrzyły. Rozmowa o tym, co się stało, przychodzi później i trwa u siedmiolatka minutę, nie kwadrans.
Moduł 1 zaczyna od tego, skąd się biorą takie chwile i jak je zobaczyć, zanim wybuchną: najpierw przyczyny, potem wczesne sygnały i cztery reakcje, na końcu granica między trudnym dniem a sytuacją, którą trzeba przekazać dalej.
Zdania do użycia od razu
Możesz powiedzieć uczniowi, który jest wyraźnie poruszony: „Widzę, że to dla Ciebie trudne. Powiedz, czego potrzebujesz, a ja zobaczę, co mogę zrobić”.
Możesz powiedzieć do klasy, gdy napięcie rośnie: „Zatrzymajmy się na minutę. Odłóżcie długopisy, wypuśćcie powietrze i wracamy”.
Możesz napisać do wychowawcy: „Dziś na matematyce Abel był bardzo poruszony oceną ze sprawdzianu. Przesiadł się na kilka minut pod okno i wrócił do pracy. Warto sprawdzić, jak mu się układa w domu i w innych klasach”.
Zadanie na start
Zanim przejdziesz dalej, zapisz na kartce trzy sytuacje z ostatnich tygodni, w których uczeń miał silne emocje w Twojej klasie: wybuch, płacz, zamrożenie albo wycofanie. Przy każdej odpowiedz krótko: co zrobiłeś w pierwszej minucie, co wtedy poczuł uczeń, jak zareagowała klasa. Nie oceniaj siebie, po prostu opisz. Do tych notatek wrócisz na końcu kursu i sprawdzisz, co byś zrobił inaczej.
Przykładowa odpowiedź. Sytuacja 1: w klasie 4 dziewczynka zaczęła płakać po błędzie przy czytaniu na głos. Zareagowałam słowami „nic się nie stało”, co dziewczynka przyjęła jako zbagatelizowanie, a klasa zamilkła. Sytuacja 2: w klasie 8 chłopiec wybuchł po uwadze o braku zeszytu i kopnął krzesło. Zareagowałam podniesionym głosem i napięcie wzrosło. Sytuacja 3: uczennica w drugiej klasie liceum zamilkła przy tablicy i nic nie odpowiedziała przez pół minuty. Poczekałam, a potem zapytałam, czy chce odpowiedzieć po lekcji. Wniosek na start: w dwóch pierwszych sytuacjach powiedziałam za dużo i za głośno, w trzeciej dość mało i spokojnie, i tę trzecią chcę powtarzać.
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 47 lekcji w abonamencie
Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.