Uczeń z autyzmem siedzi w Twojej klasie, stoi w kolejce do stołówki i czeka na dzwonek w tym samym korytarzu co pozostali. Da się zorganizować jego dzień w szkole tak, żeby mógł się uczyć, a Ty nie musiał(a) za każdym razem zgadywać, co zrobić. Na początek kilka spraw podstawowych: dla kogo jest ten materiał, czego nie obiecuje i czym spektrum autyzmu jest z perspektywy nauczyciela.
Dla kogo jest ten kurs
Kurs przygotowaliśmy dla osób, które pracują z uczniami w szkole i chcą wiedzieć, co konkretnie zrobić na lekcji, na przerwie i w rozmowie z rodzicem. Najczęściej będą to:
- nauczyciele przedmiotów w szkole podstawowej i ponadpodstawowej,
- wychowawcy klas,
- nauczyciele edukacji wczesnoszkolnej i przedszkolnej,
- pedagodzy i psycholodzy szkolni,
- pedagodzy specjalni i nauczyciele wspomagający,
- dyrektorzy i wicedyrektorzy, którzy układają organizację pracy szkoły.
Nie musisz mieć wcześniejszego przygotowania z pedagogiki specjalnej. Jeżeli już pracujesz z uczniami w spektrum, część materiału uporządkuje to, co robisz intuicyjnie, a część da Ci gotowe sformułowania i karty, które możesz wydrukować i uzupełnić.
Co dostajesz w kursie
Kurs ma dwanaście modułów po cztery lekcje. Każdy moduł prowadzi od sytuacji, które znasz z dyżuru i z pokoju nauczycielskiego, do konkretnych kroków. W lekcjach znajdziesz:
- sytuacje z praktyki z komentarzem, w różnych typach szkół,
- gotowe sformułowania, które możesz powiedzieć uczniowi, klasie, rodzicowi lub koleżance z pokoju nauczycielskiego,
- studia przypadków, w których pokazujemy, co sprawdziło się, a co trzeba było zmienić,
- ćwiczenia z przykładową odpowiedzią,
- karty i wzory do druku, z polami do uzupełnienia własnymi słowami.
Po ukończeniu kursu możesz pobrać certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin, którą wyliczamy z długości lekcji.
Czego ten kurs nie obiecuje
To ważne, więc piszemy to wprost, zanim przejdziemy dalej.
- Kurs nie jest akredytowany. Nie jest formą doskonalenia nauczycieli zatwierdzoną przez kuratorium.
- Kurs nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych, w tym kwalifikacji z pedagogiki specjalnej. Nie zastępuje studiów podyplomowych ani kursu kwalifikacyjnego.
- Certyfikat ukończenia CWP potwierdza, że przeszedł(-eła) przez materiał. Nie jest dokumentem, który szkoła lub organ prowadzący musi uznać, i nie możesz liczyć na to, że zostanie wzięty pod uwagę przy ubieganiu się o stopień awansu zawodowego. Jeżeli potrzebujesz zaświadczenia o doskonaleniu zawodowym, zapytaj w swojej szkole lub w ośrodku doskonalenia, co dokładnie uznają.
- Kurs nie jest poradą prawną. Odwołujemy się do przepisów, żebyś wiedział(a), gdzie szukać podstawy, ale w sprawach spornych, w sprawach dotyczących konkretnego dziecka i konkretnej szkoły zapytaj dyrektora, radcę prawnego organu prowadzącego albo kuratorium.
- Kurs nie służy do diagnozowania. Nauczyciel nie stawia diagnozy i nie musi jej stawiać, żeby pomóc.
- Kurs nie zastępuje pomocy lekarza, psychologa ani poradni. Opisujemy to, co dzieje się w szkole, a terapię zostawiamy specjalistom.
Czym jest spektrum autyzmu
Spektrum autyzmu to stan neurorozwojowy. Oznacza to, że od najwcześniejszego dzieciństwa mózg przetwarza informacje, bodźce i sygnały społeczne w inny sposób niż u większości osób. Nie jest chorobą, którą się łapie, i nie jest skutkiem wychowania. Nie mija po „dobrej terapii”, chociaż wsparcie potrafi bardzo zmienić codzienne funkcjonowanie.
Dwa międzynarodowe systemy klasyfikacji, ICD-11 (kod 6A02) i DSM-5-TR, opisują to samo zjawisko na dwóch osiach: trudności w komunikacji i relacjach społecznych oraz powtarzalne wzorce zachowań, zainteresowań lub aktywności. Do tego dochodzą inne sposoby odbierania bodźców, na przykład dźwięków, światła, dotyku. W dokumentach, które trafiają do szkoły w Polsce, nadal bardzo często znajdziesz starszy zapis z ICD-10, na przykład F84.0 albo F84.5. Nie musisz znać ich rozróżnień. Wystarczy, że wiesz, iż to różne nazwy tego samego obszaru, a podstawą Twoich decyzji na lekcji jest opis funkcjonowania ucznia. Sam kod niewiele mówi o tym, co robić na lekcji.
Słowo „spektrum” oznacza, że nie ma dwóch takich samych osób. Jeden uczeń mówi płynnie i zadaje pytania, które zawstydzają dorosłych. Inny prawie nie mówi, a porozumiewa się obrazkami albo gestami. Jeszcze inny świetnie sobie radzi na lekcjach, a po powrocie do domu przez dwie godziny nie jest w stanie rozmawiać. Wszystkie te osoby mogą być w spektrum. Dlatego w tym kursie rzadko będziemy używać słów „lekki” i „głęboki” autyzm. Ważniejsze jest pytanie, czego dany uczeń potrzebuje, żeby w szkole działać.
Kto stawia diagnozę, a co robi szkoła
Diagnozę stawia zespół specjalistów, w którym ważną rolę ma lekarz psychiatra dzieci i młodzieży, razem z psychologiem. Poradnia psychologiczno-pedagogiczna wydaje opinie, a jej zespół orzekający orzeczenia, na podstawie których szkoła organizuje wsparcie. Przepisy o orzekaniu traktują autyzm, w tym zespół Aspergera, jako jeden z rodzajów niepełnosprawności, a do wniosku o orzeczenie z tego powodu rodzic dołącza zaświadczenie od lekarza psychiatry. To, czy orzeczenie zostanie wydane, rozstrzyga zespół orzekający, nie szkoła i nie nauczyciel. Szkoła nie diagnozuje. Nauczyciel nie powinien mówić rodzicowi „myślę, że Wasz syn ma autyzm”, ponieważ nie ma do tego narzędzi, a taka rozmowa może zamknąć drzwi do współpracy. Może natomiast opisać to, co widzi, i zaproponować konsultację w poradni lub u lekarza. Szczegółowo wrócimy do tego w module o współpracy z rodzicem.
Nauczyciel ma za to coś równie ważnego jak diagnoza: widzi ucznia kilka godzin dziennie, w konkretnych sytuacjach, i może zauważyć, co mu pomaga, a co mu szkodzi. Ta wiedza jest użyteczna dla zespołu, rodziców i samego ucznia.
Jak mówić o uczniu w spektrum
W tym kursie piszemy „uczeń w spektrum autyzmu”, „uczeń z autyzmem” i „uczeń autystyczny”. Wszystkie trzy formy są w użyciu. Część osób autystycznych woli określenie „osoba autystyczna”, bo uważa autyzm za część tożsamości. Inni wolą „osoba z autyzmem”. Nie ma jednej poprawnej formy. Najlepsze, co możesz zrobić, to zapytać ucznia lub rodzica, jak chce być nazywany. Jeśli uczeń nie ma jeszcze zdania, użyj opisu jego potrzeb zamiast etykiety: „Potrzebujesz więcej czasu na przejście z lekcji na przerwę”.
Unikaj słów, które sugerują, że autyzm jest tragedią lub winą: „cierpi na autyzm”, „dotknięty”, „chory”. Unikaj też określeń oceniających zachowanie: „dziwny”, „niegrzeczny”, „uparty”. Zamiast nich opisz, co widzisz: „Kiedy zmienia się plan lekcji, Edek zamyka się i przestaje odpowiadać”.
Zdania, które warto mieć w głowie
Zanim przejdziemy do kolejnych lekcji, zapamiętaj kilka zdań. Wracamy do nich w całym kursie.
- Zachowanie ucznia coś komunikuje. Zanim zareagujesz na zachowanie, zapytaj siebie, czego uczeń potrzebuje.
- Ten sam uczeń w innych warunkach zachowuje się inaczej. Hałas, głód, zmiana planu albo trudna rozmowa na korytarzu zmieniają to, co potrafi.
- Niewiele zmian robi dużą różnicę. Czytelny plan dnia, krótsze polecenie i jedno miejsce, do którego uczeń może się wycofać, często wystarczają na początek.
- Ruch nie przeszkadza w słuchaniu. Kołysanie się, obracanie gumki w palcach, stukanie stopą albo krążenie po korytarzu na przerwie często pomagają uczniowi się uspokoić i skupić. Jeśli nikomu nie szkodzą, nie musisz ich zatrzymywać.
Sytuacja z praktyki: pierwszy tydzień po przyjściu opinii
Wychowawczyni czwartej klasy w szkole wiejskiej dostała od mamy Wojtka kopię opinii z poradni. W środku było jedno zdanie, które ją zaniepokoiło: „spektrum autyzmu”. Do tej pory myślała o nim tak, jak myślała o innych uczniach: dobry z matematyki, mało odzywa się na przerwach, czasem płacze, gdy ktoś przestawi mu krzesło. Wieczorem szukała w internecie i trafiła na listy objawów, długie i sprzeczne.
Następnego dnia poprosiła o rozmowę pedagożkę. Pedagożka zaczęła od pytania: „Co robi Wojtek, kiedy jest mu trudno, i co się wtedy dzieje przed tym?”. Wychowawczyni opowiedziała o krześle, o zmianie sali na plastykę, o dzwonku, który rozlegał się w czasie jego pracy. Pedagożka zapisała trzy punkty: zmiana miejsca, zmiana planu, hałas. Powiedziała: „Na początek zajmijmy się tym. Resztę zobaczymy po spotkaniu zespołu”.
Komentarz. Dokument z poradni otwiera rozmowę o konkretnych sytuacjach, a resztę dopowiada codzienna obserwacja. Obserwacje wychowawczyni były dokładniejsze niż wiele akapitów z internetu, bo dotyczyły tego konkretnego dziecka.
Czego nie musisz wiedzieć na początek
Nie musisz znać każdej teorii. Nie musisz znać cech charakterystycznych dla każdego wieku. Nie musisz wiedzieć, jak wygląda ocena diagnostyczna. Nie musisz mieć pewności, że uczeń „na pewno” jest w spektrum, jeśli rodzice dopiero zaczynają drogę do diagnozy. Wystarczy, że zauważysz potrzebę i zareagujesz na nią zwykłymi, rozsądnymi narzędziami szkolnymi: planem, jasnym poleceniem, spokojnym miejscem.
Gotowe sformułowania na pierwszy tydzień
Do ucznia, który właśnie przyszedł do Twojej klasy:
- Możesz powiedzieć: „Chcę, żebyś wiedział(a), jak wygląda nasza lekcja. Zapiszę ci plan na kartce, a jeśli coś się zmieni, powiem ci o tym wcześniej”.
- Możesz powiedzieć: „Jeżeli hałas w klasie jest za duży, możesz mi pokazać tę kartę, a ja pozwolę ci wyjść na chwilę”.
- Możesz powiedzieć: „Nie musisz patrzeć mi w oczy, żebym wiedział(a), że słuchasz”.
- Możesz powiedzieć: „Jeśli w moim poleceniu czegoś brakuje, możesz zapytać, ile albo do kiedy. To dobre pytania, nie przeszkadzasz”.
Do rodzica, który przynosi dokument:
- Możesz powiedzieć: „Dziękuję, że to Pani/Pan przyniosła/przyniósł. Chciałbym(chciałabym) dowiedzieć się od Państwa, co w domu pomaga Wojtkowi, kiedy jest trudno”.
Do siebie, przed pierwszą lekcją:
- Możesz zapisać: „Na ten tydzień wybieram jedną zmianę: ...”. Jedną, nie pięć.
Jak korzystać z kolejnych lekcji
Najlepiej czytać kurs w kolejności, bo kolejne moduły budują na poprzednich. Jeśli jednak masz pilną sytuację, na przykład uczeń ma wybuchy w czasie lekcji albo rodzic prosi o rozmowę, przejdź od razu do właściwego modułu, a do początku wróć później. Karty do druku pobierzesz przy lekcjach, do których należą.
Rozmowa w pokoju nauczycielskim
Nauczyciel: Mam w klasie chłopca, który nigdy nie patrzy mi w oczy. Czy on mnie lekceważy?
Pedagog: Nie wiem, ale spytałbym go, co mu pomaga. Wielu uczniów w spektrum słucha lepiej, kiedy nie musi patrzeć w twarz.
Nauczyciel: Czyli nie mam go upominać?
Pedagog: Zapytaj, czy słyszy, co mówisz. Jeśli powtórzy polecenie własnymi słowami, to wystarczy. Spojrzenie nie jest dowodem uwagi.
Komentarz. Pedagog nie stawia diagnozy i nie ocenia chłopca. Zamienia pytanie o intencję na pytanie o to, co uczeń słyszy i rozumie.
Pytania do przemyślenia na koniec lekcji
- Z jakich źródeł dotychczas wiesz o autyzmie? Co z tego wynika z własnej obserwacji, a co z cudzych opowieści?
- Jakie słowa o uczniu w spektrum słyszysz w pokoju nauczycielskim? Które z nich opisują zachowanie, a które oceniają ucznia?
- Jaka jedna rzecz w Twojej klasie mogłaby być bardziej przewidywalna od jutra?
- Komu w szkole przekażesz pierwszą obserwację o uczniu i w jakiej formie?
Zapisz odpowiedzi w notatniku. Wrócimy do nich pod koniec kursu, kiedy ułożysz plan wsparcia na rok.
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 47 lekcji w abonamencie
Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.