Czwartek, trzecia lekcja, matematyka w klasie piątej. Nauczyciel Henryk tłumaczy dzielenie pisemne i widzi, że Hugo po raz czwarty w ciągu dziesięciu minut jest w innym miejscu niż powinien: raz przy oknie, raz przy koszu na śmieci, raz przy kolegach z tyłu. Nie jest złośliwy. Uśmiecha się, przeprasza, wraca do ławki i po minucie znów go tam nie ma. W zeszycie ma pierwsze zadanie, zrobione do połowy, i kleks po długopisie, który nie chciał pisać. Henryk czuje to, co czuje wielu nauczycieli w takiej chwili: zmęczenie, które szybko zamienia się w irytację, a zaraz po niej w poczucie winy, że irytuje się na dziecko.
Jeśli znasz tę scenę z własnej klasy, ten kurs jest dla Ciebie. Uczeń z ADHD siedzi w wielu klasach, a dla dorosłych, którzy mają go uczyć, bywa zagadką. Pracę z nim na lekcji rozkładamy tu na konkretne zdania i sytuacje, krok po kroku.
Dla kogo jest ten kurs
Dla nauczycieli przedmiotów i wychowawców, od klas początkowych po szkołę ponadpodstawową, którzy mają w klasie ucznia z rozpoznanym ADHD albo takiego, o którym podejrzewają, że ma trudności z uwagą i regulacją. Dla nauczycieli przedszkoli i edukacji wczesnoszkolnej, bo to tam często zaczyna się pierwsze „coś jest nie tak” i to tam można najwięcej zrobić łagodnie. Dla pedagogów i psychologów szkolnych, którzy dostają od nauczycieli prośby „zrób coś z tym uczniem” i szukają języka, który pomoże nauczycielom wspierać ucznia już teraz, zanim pojawi się jakikolwiek dokument. Dla pedagogów specjalnych i nauczycieli wspomagających, którzy siedzą w klasie obok i chcą wiedzieć, co dokładnie robić. Dla dyrektorów, którzy układają plan wsparcia w szkole. Dla pracowników poradni, którzy chcą wiedzieć, jak nauczyciele rozumieją to, co zapisują w opiniach.
Przykłady pochodzą z różnych miejsc: z dużej szkoły podstawowej w mieście i z małej wiejskiej, z przedszkola, z liceum, z technikum, ze szkoły branżowej, ze szkoły specjalnej, z klasy integracyjnej i z poradni. Postaci są zmyślone, sytuacje znasz z własnego pokoju nauczycielskiego.
Czym ten kurs jest, a czym nie jest
Kurs jest szkoleniem online, które przechodzisz we własnym tempie. Ma dwanaście modułów po cztery lekcje. W każdym module jest studium przypadku, a ostatnia lekcja kończy się ćwiczeniem z przykładową odpowiedzią. Do kursu dołączone są karty i wzory do wydruku i uzupełnienia: karta obserwacji ucznia na lekcji, pytania różnicujące, karta czytania opinii i orzeczenia, listy dostosowań, ściąga krótkich poleceń, kontrakt zachowania, plan reakcji na wybuch, wzór krótkiej informacji dla rodzica i plan wsparcia ucznia.
Kurs nie uczy diagnozowania. Diagnozę ADHD stawia lekarz, zwykle psychiatra dzieci i młodzieży, często we współpracy z psychologiem, a szkoła ani nauczyciel jej nie stawia, nie zapisuje w dzienniku i nie przekazuje rodzicowi słowami „to ADHD”. Kurs nie uczy też leczenia ani oceniania leków. Uczy tego, co należy do nauczyciela: obserwować, dostosować lekcję, reagować spokojnie, chronić ucznia przed odrzuceniem i rozmawiać z rodzicem tak, żeby po rozmowie była jakaś wspólna decyzja.
Zastrzeżenia, które warto przeczytać na początku
Po ukończeniu kursu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Kurs nie jest akredytowany, nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych, w tym z pedagogiki specjalnej, i nie jest formą doskonalenia uznawaną do awansu zawodowego. Kurs nie jest poradą prawną: przepisy omawia tam, gdzie służą praktyce szkoły, a w sprawach spornych i w razie zmian prawa sprawdź aktualny stan prawny i porozmawiaj z dyrektorem, organem prowadzącym lub prawnikiem. Kurs nie zastępuje pomocy lekarza ani psychoterapeuty, ani dla Ciebie, ani dla uczniów i ich rodzin.
Czym jest ADHD u dziecka w szkole
ADHD to zaburzenie neurorozwojowe. Oznacza to, że różnice w pracy mózgu są obecne od wczesnego dzieciństwa i nie wynikają z wychowania, z lenistwa ani ze złej woli. W klasyfikacjach diagnostycznych jest opisane jako stały wzorzec nieuwagi, nadruchliwości i impulsywności, który przeszkadza w funkcjonowaniu i występuje w więcej niż jednym miejscu, na przykład w domu i w szkole. W dokumentacji możesz spotkać różne oznaczenia: w klasyfikacji ICD-11 jest to kod 6A05, w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5-TR zaburzenie ma osobny opis, a w polskich dokumentach nadal często widać kody ze starszej klasyfikacji ICD-10, w tym F90. Dla nauczyciela kod nie ma znaczenia. Ważne jest to, co uczeń robi, a czego nie jest w stanie zrobić mimo starania.
Najkrócej: uczeń z ADHD ma trudność z kierowaniem uwagą, hamowaniem reakcji i regulowaniem poziomu pobudzenia. To nie znaczy, że nie potrafi się skupić nigdy. Potrafi, i to nieraz na czymś, co go zajmuje, godzinami. Trudność polega na tym, że uwagą nie da się u niego sterować na życzenie: nudne zadanie, długie polecenie albo hałas w klasie sprawiają, że mózg szuka bodźca gdzie indziej.
Czy uczeń z ADHD zawsze jest nadpobudliwy
Nie. ADHD ma kilka postaci. U jednych dominuje nadruchliwość i impulsywność: wstają, kręcą się, przerywają. U innych dominuje nieuwaga: patrzą w okno, gubią zeszyty, nie słyszą polecenia, nie kończą zadań, ale nie przeszkadzają nikomu. Często oba wzorce mieszają się. Dlatego w klasie mogą siedzieć obok siebie dwie osoby z tym samym rozpoznaniem, z których jedna przeszkadza w co drugiej minucie, a druga jest tak „grzeczna”, że nikt jej nie zauważa. Uczniom z przewagą nieuwagi, których łatwo przeoczyć, poświęcamy osobny moduł.
Dlaczego to ważne właśnie na lekcji
Szkoła jest miejscem, które od ucznia wymaga naraz kilku rzeczy, w których osoby z ADHD mają kłopoty: siedzenia, słuchania, pamiętania polecenia, czekania na swoją kolej, planowania pracy i radzenia sobie z nudą. Każdy z tych punktów osobno bywa do przejścia. Razem, przez sześć lub siedem lekcji dziennie, mogą dać dziecku poczucie, że ciągle ktoś na nie patrzy krzywo. Uczeń, któremu codziennie mówimy „znowu”, „ile razy mam powtarzać” i „weź się w garść”, zaczyna wierzyć, że jest zły. A jeśli wierzy, że jest zły, przestaje próbować.
Dobra wiadomość jest taka, że wiele rzeczy, które pomagają uczniowi z ADHD, nie wymaga żadnych specjalnych środków: krótsze polecenie, wyraźny początek zadania, miejsce bliżej nauczyciela, przerwa ruchowa, jasna zasada. Pomagają też innym uczniom.
Jak korzystać z tego kursu
Czytaj lekcje po kolei, bo moduły budują się na sobie. Przy każdej zapisz jedną rzecz, którą spróbujesz w tym tygodniu. Karty i wzory z załączników drukuj i uzupełniaj dla konkretnego ucznia, tylko pamiętaj o poufności: informacje o zdrowiu i potrzebach ucznia znają tylko ci, którzy muszą je znać, w zakresie niezbędnym do pracy z nim.
W lekcjach znajdziesz zdania, które możesz powiedzieć uczniowi w trakcie lekcji, po trudnym zdarzeniu, klasie i rodzicowi, a także zdania do notatki dla pedagoga. Nie traktuj ich jak formułek do odklepania. Zmień słowa tak, żeby brzmiały jak Ty, bo uczniowie wyczuwają fałsz szybciej niż ktokolwiek.
Rozmowa po lekcji
Henryk: Hugo, widziałem, że dziś kilka razy wstałeś. Chcę zapytać, co Ci wtedy pomaga. Nie mam do Ciebie pretensji.
Hugo: Jak siedzę, to mi się wszystko plącze. Jak pójdę do kosza, to mi się przejaśnia.
Henryk: To dobra informacja. Umówmy się, że przy pracy samodzielnej możesz wstać po zeszyt albo po kartkę, ale tylko wtedy.
Hugo: I nikt nie powie, że przeszkadzam?
Henryk: Powiem klasie, że to nasza umowa, bez tłumaczenia dlaczego. Ty i ja wiemy, po co.
Henryk zaczął od pytania. Odpowiedź ucznia potraktował jako informację i zamienił samowolne wstawanie na umówione. Hugo dostał ruch, a Henryk spokój. Nie rozwiązało to wszystkiego, ale zmieniło ton całej współpracy.
Pierwszy tydzień z uczniem, o którym wiesz niewiele
Często dostajesz klasę we wrześniu i od wychowawcy słyszysz jedno zdanie: „Uważaj na niego, ma ADHD”. Zanim przeczytasz dokumenty, możesz zrobić kilka rzeczy, które nic nie kosztują. Posadź ucznia tak, żebyś mógł do niego podejść bez przechodzenia przez całą salę. Pierwsze polecenia dawaj krótko i zapisuj je na tablicy. Po pierwszej lekcji zapisz dwie rzeczy, które poszły dobrze, i jedną, która była trudna. Po tygodniu poproś pedagoga o rozmowę i o informację, czy uczeń ma opinię lub orzeczenie z zaleceniami, które dotyczą Twojego przedmiotu.
W szkole branżowej nauczyciel zawodu dostał taką uwagę o szesnastolatku z pierwszej klasy. Zamiast od razu ustalać surowe zasady, na pierwszych zajęciach w warsztacie dał mu stanowisko przy końcu stołu i krótką kartę z kolejnością czynności. Po tygodniu zapisał: „Przy pracy rękami skupiony, przy pogadance o bezpieczeństwie po kilku minutach rozmawia z sąsiadem”. Ta jedna obserwacja przydała się bardziej niż ostrzeżenie z pokoju nauczycielskiego.
Zdanie, które możesz powiedzieć uczniowi na początku roku, w cztery oczy: „Dopiero się poznajemy. Jeśli coś pomaga Ci pracować, powiedz mi, bo wolę to wiedzieć od Ciebie niż zgadywać”. Wielu uczniów odpowie wzruszeniem ramion, ale zapamiętają, że zapytałeś.
Typowe błędy na starcie
Pierwszy to czekanie na diagnozę. Uczeń, który dziś ma trudność, jej doświadcza dziś, a nie wtedy, gdy poradnia wyda opinię. Szkoła ma obowiązek indywidualizować pracę z uczniem, a to oznacza, że możesz zacząć wspierać go bez dokumentu.
Drugi to przekonanie, że rozpoznanie zmienia wszystko. Opinia poradni porządkuje zalecenia i daje podstawę do dostosowań, ale ucznia nadal trzeba poznać.
Trzeci to wiara, że jeden sposób pomaga każdemu uczniowi z ADHD. Nie pomaga. To, co działa na Huga, może nie działać na jego koleżankę z ławki.
Czwarty to branie zachowań do siebie. Uczeń, który wstaje w trakcie Twojej lekcji, zwykle nie robi tego Tobie na złość.
Zdania, które możesz powiedzieć na początku współpracy
Do ucznia po lekcji, w cztery oczy: „Widzę, że siedzenie przez całą lekcję bywa dla Ciebie trudne. Spróbujmy znaleźć coś, co Ci pomoże”.
Do pedagoga: „Chciałabym porozmawiać o uczniu, który mimo starania ma trudności z utrzymaniem uwagi. Mam kilka obserwacji, które mogę przynieść w formie notatki”.
Do siebie, kiedy rośnie irytacja: „On nie robi tego dla mnie, on nie daje rady, a ja mogę zmienić jedną rzecz w tej lekcji”.
Pytanie na koniec
Zanim przejdziesz dalej, zapisz imię jednego ucznia lub uczennicy, o których myślałeś, czytając tę lekcję. Nie zapisuj jeszcze rozwiązań, tylko dwie obserwacje: co robi, kiedy mu trudno, i co robi, kiedy mu dobrze. Do tych notatek wrócimy w kolejnych modułach.
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 47 lekcji w abonamencie
Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.