Przejdź do treści
CENTRUM WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ
Wypalenie zawodowe nauczyciela: rozpoznanie, przyczyny i pomoc dla siebie i zespołu

Lekcja demonstracyjna · bez logowania

Wypalenie zawodowe nauczyciela: dla kogo jest ten kurs i co w nim znajdziesz

20 minModuł: Czym jest wypalenie zawodowe nauczyciela, a czym nie jest

Karina uczy matematyki w liceum od szesnastu lat. W zeszłym tygodniu stanęła w drzwiach klasy z kluczem w ręku i przez kilka sekund nie mogła sobie przypomnieć, po co tam przyszła. Nic się nie stało. Uczniowie czekali, ona weszła i lekcja się odbyła. Wieczorem siedziała w samochodzie pod domem przez dziesięć minut, bo nie miała siły wysiąść. Nie płakała, nie była smutna. Była pusta, jak telefon z prawie rozładowaną baterią, który mimo to próbuje działać.

Jeśli rozpoznajesz coś z tej sceny, ten kurs jest dla ciebie. Jeśli nie, ale pracujesz w szkole lub przedszkolu i patrzysz na kogoś z zespołu, kto zaczyna wyglądać jak Karina, też.

Czym jest wypalenie zawodowe nauczyciela?

Wypalenie zawodowe nauczyciela to stan, który narasta z miesiąca na miesiąc, gdy wymagania pracy długo przewyższają to, co masz do dyspozycji: czas, siły, wsparcie i wpływ na własną pracę. Światowa Organizacja Zdrowia opisuje je w klasyfikacji ICD-11 pod kodem QD85 jako zjawisko związane z pracą, a nie jako chorobę. Wyróżnia trzy elementy: wyczerpanie, rosnący dystans lub cynizm wobec pracy oraz poczucie, że twoja sprawczość zawodowa maleje.

W szkole wygląda to konkretnie. Wyczerpanie to niedzielny wieczór, kiedy na myśl o poniedziałku ściska cię w żołądku. Dystans to zdanie „niech sobie robią, co chcą”, które mówisz o uczniach, choć jeszcze trzy lata temu płakałaś ze wzruszenia na zakończeniu roku. Spadek poczucia sprawczości to przekonanie, że cokolwiek zrobisz, i tak nie wystarczy, więc po co się starać.

Wypalenie nie jest lenistwem ani słabością charakteru. W mojej pracy z radami pedagogicznymi spotykam je często u osób, które zaczynały z dużym zaangażowaniem i przez lata brały na siebie więcej, niż wymagał etat, bo ktoś musiał.

Dla kogo jest ten kurs?

Kurs napisałam dla kilku grup, które w szkole patrzą na to samo zjawisko z różnych miejsc.

Dla nauczycieli szkół podstawowych, ponadpodstawowych, specjalnych i integracyjnych oraz przedszkoli, którzy czują zmęczenie nieustępujące po weekendzie i chcą wiedzieć, co z tym zrobić. Dla pedagogów i psychologów szkolnych, którzy wspierają innych i często sami zostają bez wsparcia. Dla dyrektorów i wicedyrektorów, którzy mają realny wpływ na organizację pracy i zwykle pierwsi widzą, że ktoś z zespołu słabnie. Dla osób prowadzących rady szkoleniowe, interwizje i grupy wsparcia.

Nie musisz być pewna ani pewny, że to wypalenie. Wiele osób zaczyna kurs z pytaniem „czy to już to?”. Odpowiedź na takie pytanie jest w tym kursie, ale wymaga uczciwego przyjrzenia się własnemu tygodniowi, a nie szukania wyniku w internetowym teście.

Jak jest zbudowany kurs?

Kurs ma dwanaście modułów po cztery lekcje. Pierwsze cztery moduły porządkują wiedzę: czym jest wypalenie, skąd się bierze w szkole, jak je rozpoznać u siebie i u koleżanki lub kolegi. Moduły od piątego do dziewiątego dotyczą praktyki: trudni rodzice i hejt, granice w pracy, regulacja emocji w ciągu dnia, wsparcie w zespole i rola dyrektora. Moduły dziesiąty, jedenasty i dwunasty odpowiadają na pytania, co robić, gdy sama praca nad sobą nie wystarcza: kiedy iść do specjalisty, jak wrócić do pracy po zwolnieniu lekarskim i jak ułożyć plan na rok szkolny.

W każdej lekcji znajdziesz sytuacje z praktyki z komentarzem, rozmowy, typowe błędy i gotowe sformułowania, które możesz powiedzieć lub napisać. Postacie są zmyślone, a sytuacje oparte na tym, co powtarza się w szkołach od lat. W każdym module jest studium przypadku, a ostatnia lekcja kończy się ćwiczeniem z przykładową odpowiedzią. Do wybranych lekcji dołączone są karty i wzory do druku: kwestionariusz samooceny, dziennik obciążeń, scenariusz rozmowy z osobą z zespołu, wzór zasad komunikacji z rodzicami i kilka planów.

Kurs liczy dziewiętnaście godzin nauki. Nie musisz iść jednym ciągiem: jedna lekcja dziennie albo dwie w tygodniu, z notatnikiem obok, dają czas, żeby coś z lekcji wypróbować w szkole, zanim przejdziesz dalej.

Czego w tym kursie nie ma?

Kurs nie zastępuje diagnozy ani leczenia. Wypalenie, depresja, zaburzenia lękowe i choroby somatyczne dają czasem podobne objawy i ich odróżnienie należy do lekarza, psychologa lub psychiatry. Jeśli masz objawy depresji, myśli rezygnacyjne albo zły stan trwa od wielu tygodni, zacznij od wizyty u lekarza, psychologa albo psychiatry, a kurs przerabiaj równolegle lub później.

Kurs nie jest akredytowany, nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych i nie jest formą doskonalenia uznawaną do awansu. Po jego ukończeniu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Potwierdza on, że przeszłaś lub przeszedłeś szkolenie, i nic ponad to.

Nie ma tu testu z punktacją, który mówi „masz wypalenie” albo „nie masz”. Kwestionariusz w materiałach jest opisowy: pomaga zebrać obserwacje o sobie, które potem możesz pokazać lekarzowi albo psychologowi, i nie stawia diagnozy. Nie ma tu też rad w rodzaju „po prostu odpocznij” i „pomyśl pozytywnie”. Gdy ktoś dźwiga wychowawstwo, wywiadówkę, dyżury i zastępstwa za chorą koleżankę, hasło o świeczce i kąpieli brzmi jak drwina. Dużo miejsca poświęcam za to organizacji pracy, bo tam leży spora część przyczyn i spora część rozwiązań.

Co zrobić, jeśli jest bardzo źle?

Jeżeli myślisz o odebraniu sobie życia albo o tym, że nie chcesz już dłużej żyć, nie czekaj na koniec kursu. Zadzwoń pod numer 116 123 (telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo) lub 800 70 2222 (wsparcie dla dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo). Gdy czujesz, że możesz zrobić sobie krzywdę teraz, albo widzisz kogoś w takiej sytuacji, dzwoń pod numer alarmowy 112 i nie zostawiaj tej osoby samej do przyjazdu pomocy. Jeśli martwisz się o kogoś z zespołu, zapytaj wprost, czy myśli o samobójstwie: takie pytanie nie podsuwa tej myśli, a daje szansę o niej powiedzieć. Te myśli trzeba omówić z lekarzem, psychologiem lub psychiatrą. Nawet jeśli w tle jest ciężki rok w pracy, nie przeczekuje się ich do wakacji.

Rozmowa w pokoju nauczycielskim

Przykład z praktyki pokazuje, jak łatwo przeoczyć początek. W szkole podstawowej w średnim mieście Bibiana, nauczycielka polskiego, i Ludek, wuefista, wracają razem z dyżuru.

Bibiana: Wiesz, że zapomniałam, jak ma na imię mój wychowanek z szóstej? Siedzi w pierwszej ławce od września.

Ludek: Zmęczona jesteś. Połowa grona ma tak po listopadzie.

Bibiana: Nie wiem, czy zmęczona. Tak jakby mi było wszystko jedno.

Ludek: Nie przesadzaj, jak przyjdą ferie, odpoczniesz.

Komentarz: Ludek chciał dobrze i wybrał najkrótszą drogę: uspokoić i zamknąć temat. Bibiana powiedziała jednak coś ważnego, czyli „wszystko mi jedno”, a to inny sygnał niż samo zmęczenie. Zmęczenie mija po odpoczynku. Obojętność wobec uczniów, która utrzymuje się mimo wolnego, wymaga uwagi. Ludek nie musi stawiać diagnozy. Wystarczy, że zada jedno pytanie więcej, na przykład: „Od kiedy tak masz?”. Takie pytanie zajmuje trzy sekundy i otwiera rozmowę, której zdanie „odpoczniesz na feriach” nie otwiera.

Możesz powiedzieć koleżance albo koledze, którzy mówią o obojętności: „Zapytam wprost, bo mi na tobie zależy. Od kiedy tak masz i czy to wraca po weekendzie?”.

Typowe błędy na początku drogi

Najczęściej widzę czekanie na wakacje, jakby wszystko miało minąć samo. Przy wypaleniu ulga po dłuższej przerwie trwa zwykle krótko, a objawy wracają w pierwszym tygodniu pracy. Wtedy łatwo o drugi błąd: szukanie winy wyłącznie w sobie, w stylu „widocznie się nie nadaję”, choć od dwóch lat robisz pracę za półtorej osoby.

W zespołach powtarza się bagatelizowanie sygnałów u innych, bo „wszyscy tak mamy”. To prawda, że zmęczeni są prawie wszyscy w listopadzie, i dlatego nikt nie zauważa koleżanki, która jest zmęczona od trzech lat. Kłopot sprawia też gotowa etykieta znaleziona w internecie po kilku pytaniach: ktoś uznaje, że „ma wypalenie”, i przestaje szukać innych wyjaśnień, także medycznych. Osobna sprawa to branie kolejnych zadań, bo „przynajmniej to mi wychodzi”. Organizacja jasełek daje szybkie poczucie, że coś się udało, i przy okazji odsuwa rozmowę z dyrektorem o tym, czego jest za dużo.

Czy to dotyczy także przedszkola i małej szkoły?

Tak, choć obciążenia wyglądają inaczej. Alma pracuje w przedszkolu w małym mieście, w grupie dwudziestu pięciu czterolatków. Nie ma dziennika elektronicznego na głowie, za to ma stałe napięcie fizyczne: podnosi, pilnuje, mówi głośno przez osiem godzin, a po południu jeszcze rozmawia z rodzicami przy odbiorze dzieci. Jej wypalenie zaczęło się od głosu, który co wieczór był ochrypły, i od zdania „nie mam już siły się uśmiechać”. W małej szkole na wsi nauczyciel bywa jedyną osobą od przedmiotu, wychowawcą, opiekunem kółka i organizatorem wszystkich uroczystości, więc nie ma komu oddać choćby jednego zadania. W dużej szkole w mieście obciążeniem bywa anonimowość: wiele klas, wielu rodziców, wiele zebrań, a mało poczucia, że ktoś widzi twoją pracę.

Przyczyny w tych miejscach są podobne, różni się ich nasilenie i to, co można zmienić. Dlatego rozmowa z kimś z innego typu placówki często pomaga zobaczyć własną sytuację z dystansu: nauczycielka z przedszkola usłyszy od polonisty z liceum, że on też nie ma kiedy zjeść, i oboje przestają traktować to jak osobistą porażkę.

Zadanie na dziś

Weź kartkę i odpowiedz sobie na trzy pytania. Co w ostatnim miesiącu najbardziej cię w pracy zmęczyło? Co jeszcze sprawia ci choć odrobinę satysfakcji? Co chciałabyś lub chciałbyś, żeby było inaczej za rok? Nie oceniaj odpowiedzi i nie szukaj w nich diagnozy. Schowaj kartkę, wrócisz do niej po trzecim module, kiedy będziesz miała lub miał wiedzę, żeby ją przeczytać na nowo.

Możesz sobie napisać na górze: „Zapisuję to, żeby wiedzieć, a nie żeby się oceniać”.

Dalsza część szkolenia

Pozostałe 47 lekcji w abonamencie

Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.

Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.