Przejdź do treści
CENTRUM WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ
Zaburzenia sensoryczne u ucznia w szkole: hałas, ruch, dotyk, stołówka. Szkolenie dla nauczycieli i pedagogów

Lekcja demonstracyjna · bez logowania

Zaburzenia sensoryczne u ucznia: dla kogo jest kurs i czym się zajmiemy

22 minModuł: Uczeń, który inaczej odbiera bodźce: nadwrażliwość, słaba reakcja, szukanie wrażeń

Przerwa po trzeciej lekcji, korytarz szkoły podstawowej w Rzeszowie. Dzwonek jeszcze dźwięczy w uszach, z sali gimnastycznej dobiega odbijanie piłek, ktoś ciągnie krzesło po posadzce, z drugiego piętra spływa zapach z kuchni. Dziewięcioletni Antoni staje pod ścianą, zakłada kaptur, przykłada dłonie do uszu i zaciska powieki. Dyżurująca nauczycielka widzi chłopca, który „znowu się izoluje”. Kilka metrów dalej Bartek biegnie w tę samą stronę, uderza dłonią w każdą futrynę po drodze i wpada na kolegę, choć wcale nie chciał. Dwóch uczniów, dwa różne zachowania i być może jedno wspólne źródło: układ nerwowy, który odbiera bodźce inaczej, niż zakłada budynek szkoły. Może też być zupełnie inaczej: Antoni boli głowa, a Bartek jest po prostu podekscytowany wycieczką. Na początku tego nie wiesz i nie musisz wiedzieć, żeby dobrze zareagować na korytarzu.

Dla kogo jest ten kurs

Kurs napisaliśmy dla osób, które pracują z uczniami w szkole lub przedszkolu i widzą, że hałas, ścisk, dotyk, zapachy albo długie siedzenie w ławce robią niektórym dzieciom coś, czego inne dzieci w ogóle nie zauważają. Będą to nauczyciele przedmiotów, wychowawcy, nauczycielki edukacji wczesnoszkolnej i przedszkola, nauczyciele wspomagający, pedagodzy i psycholodzy szkolni, pedagodzy specjalni oraz dyrektorzy, którzy decydują o dzwonkach, stołówce i układzie sal. Przykłady pochodzą z dużych szkół w mieście i z małej szkoły na wsi, z przedszkola, z klasy integracyjnej, ze szkoły specjalnej, z liceum, technikum i szkoły branżowej oraz z poradni. Wszystkie imiona są zmyślone, a sytuacje złożone z wielu podobnych historii.

Nie potrzebujesz przygotowania terapeutycznego. Autorka kursu jest pedagożką specjalną i terapeutką integracji sensorycznej z ponad dwudziestoletnim stażem, więc wiele z tego, co przeczytasz, pochodzi z gabinetu, ale zawsze przekładamy to na to, co możesz zrobić w klasie dwudziestopięcioosobowej, gdy jesteś sama i nie masz pod ręką żadnego specjalisty.

Czym są zaburzenia sensoryczne u ucznia?

Zaburzenia sensoryczne u ucznia to potoczna nazwa sytuacji, w których dziecko lub nastolatek odbiera, porządkuje i wykorzystuje informacje ze zmysłów inaczej, niż się od niego oczekuje w szkole, i przez to ma trudność z funkcjonowaniem w klasie. Jedni uczniowie reagują zbyt silnie na zwykłe bodźce, na przykład na szum świetlówki czy metkę w bluzce. Inni reagują zbyt słabo i nie zauważają, że mają brudne ręce albo że ktoś ich woła. Jeszcze inni nieustannie szukają silnych wrażeń: kręcą się, gryzą rękawy, wpadają na ludzi i wyglądają tak, jakby bez ruchu i mocnego nacisku trudno im było utrzymać uwagę.

Od razu zaznaczamy coś, do czego wrócimy dokładnie w module 9. Określenia „zaburzenia przetwarzania sensorycznego” i „zaburzenia integracji sensorycznej” są w codziennej praktyce powszechne, ale nie są odrębną jednostką ani w ICD-11, czyli międzynarodowej klasyfikacji chorób, ani w DSM-5-TR, klasyfikacji zaburzeń psychicznych używanej przez psychiatrów. W DSM-5-TR nadmierna albo osłabiona reaktywność na bodźce zmysłowe pojawia się jako jedno z możliwych kryteriów spektrum autyzmu. W Polsce rodzice często przynoszą do szkoły „diagnozę SI” z gabinetu terapeutycznego albo z poradni. To opis funkcjonowania dziecka przygotowany przez terapeutę, przydatny przy planowaniu pomocy, ale nie jest to rozpoznanie lekarskie. Ty niczego nie diagnozujesz. Opisujesz, co widzisz, dostosowujesz otoczenie i lekcję, a dalsze rozpoznanie zostawiasz lekarzowi, psychologowi i poradni.

Czego ten kurs nie robi

Kurs nie uczy prowadzenia terapii integracji sensorycznej. Ta terapia wymaga odrębnego przygotowania, sali ze sprzętem i prowadzenia przez specjalistę, a dowody naukowe na jej działanie są, według dzisiejszej wiedzy, ograniczone i niejednoznaczne. Nie obiecujemy więc, że kilka ćwiczeń z kursu „wyleczy” dziecko z czegokolwiek ani że poprawi mu czytanie, pisanie czy zachowanie. Nie znajdziesz tu też instrukcji stosowania kamizelek obciążeniowych, szczotkowania skóry, dociskania stawów ani „diet sensorycznych”. Jeśli takie metody zalecił uczniowi terapeuta, szkoła może je uwzględnić po rozmowie z rodzicami i specjalistą, ale nauczyciel nie wprowadza ich na własną rękę. Obiecujemy coś skromniejszego i bardziej przydatnego: że po kursie zobaczysz więcej, nazwiesz to prostszymi słowami i zmienisz kilka rzeczy w otoczeniu ucznia tak, żeby mu było łatwiej uczyć się i być z rówieśnikami.

Kurs nie jest akredytowany, nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych, w tym z pedagogiki specjalnej, nie jest formą doskonalenia uznawaną do awansu zawodowego i nie jest poradą prawną. Po jego ukończeniu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Jest to potwierdzenie, że przeszłaś lub przeszedłeś cały materiał, i nie daje żadnych dodatkowych uprawnień.

Jak zbudowany jest kurs

Kurs ma dwanaście modułów po cztery lekcje. Pierwsze trzy moduły budują podstawy: najpierw patrzymy, jak uczeń odbiera bodźce, potem jak wygląda słuch, wzrok i zapach w szkole, a dalej dotyk, ruch i ciało. Moduł 4 dotyczy sali lekcyjnej, a kolejne przenoszą to na konkretne miejsca: przerwę, korytarz, szatnię i toaletę, stołówkę, salę gimnastyczną, a także dzwonek, alarm, wycieczkę i akademię. Moduł 9 jest poświęcony temu, co jest diagnozą, a co nią nie jest, i jak odróżnić problemy sensoryczne od innych przyczyn. Ostatnie moduły dotyczą rozmowy z rodzicem i pedagogiem, pracy zespołu i planu na cały rok szkolny.

W każdej lekcji znajdziesz sytuację z praktyki z komentarzem, rozmowę z podpisanymi wypowiedziami, listę typowych błędów i gotowe zdania do użycia od razu. W każdym module jedna lekcja zawiera studium przypadku, a ostatnia kończy się ćwiczeniem praktycznym z przykładową odpowiedzią. Część lekcji ma karty, wzory i plany do wydrukowania. Kurs jest online i przechodzisz go we własnym tempie, w dowolnej kolejności dni, choć lekcje nawiązują do siebie, więc lepiej iść po kolei.

Skąd wiadomo, że to nie kaprys?

To pytanie zadaje sobie wielu nauczycieli, często po cichu: czy dziecko zatyka uszy, bo ma taką potrzebę, czy dlatego, że chce uniknąć sprawdzianu? Uczciwa odpowiedź brzmi: nie zawsze wiadomo od razu, ale kilka rzeczy da się obejrzeć. Kaprys zwykle znika, gdy zmienia się cel: uczeń, który nie chce pisać, ale lubi hałas na korytarzu, nie zatyka uszu na korytarzu. Reakcja sensoryczna wraca w podobnych warunkach niezależnie od tego, czy akurat grozi komuś kartkówka. Dziecko często samo mówi, że „boli”, „piszczy”, „drapie”, „śmierdzi”, i mówi to także o rzeczach, które nie mają związku z lekcją.

Jest też druga strona. Nie każde zatykanie uszu ma źródło w zmysłach. Dziecko, które boi się krzyku w klasie, może przeżywać lęk, a po trudnych doświadczeniach w domu głośny męski głos potrafi wywołać silną reakcję niezależnie od słuchu. Uczeń, który słabo słyszy z powodu wysięku w uchu, potrzebuje badania słuchu, a słuchawki wyciszające tylko by mu przeszkodziły. Zmęczony, głodny albo obolały siedmiolatek też zatyka uszy i płacze przy dzwonku. Gdy zachowanie zmienia się nagle, na przykład spokojny dotąd uczeń od tygodnia krzyczy przy każdym dźwięku, najpierw myślimy o zdrowiu i prosimy rodziców o wizytę u lekarza. Dlatego w kursie częściej zadajemy pytania, niż stawiamy tezy.

Przykład z jednej przerwy

Wróćmy na korytarz do Antoniego. Zobacz, jak tę samą chwilę mogą rozegrać dwie osoby.

Nauczycielka dyżurująca: Antoni, zdejmij ten kaptur i nie stój tak, bo ludzie pomyślą, że coś Ci jest. Idź się pobawić z kolegami.

Antoni: Nie chcę. Tam jest za głośno.

Nauczycielka dyżurująca: Wszyscy mają głośno, to przerwa. Nie przesadzaj.

W tej wersji chłopiec usłyszał, że jego odczucie jest przesadą, że ma udawać, że jest inaczej, i że ma wrócić do miejsca, które go przytłacza. Antoni schował się w toalecie i wrócił na lekcję dopiero po dzwonku, spóźniony i spięty.

W drugiej wersji nauczyciel, który zna ten kurs, zbliża się spokojnie i mówi niskim głosem, bez dotykania.

Nauczyciel: Widzę, że tu jest dla Ciebie głośno. Możesz stanąć przy oknie na końcu korytarza, tam Cię widzę, albo pójść do biblioteki, pani bibliotekarka jest na miejscu. Wybierz.

Antoni: Biblioteka.

Nauczyciel: Dobrze. Wrócisz na lekcję razem z klasą, a ja przypilnuję, żeby nikt Cię nie szukał.

Komentarz: nauczyciel nazwał to, co widać („tu jest głośno”), zamiast oceniać odczucie chłopca, dał dwie możliwości i zostawił mu poczucie kontroli. Obie możliwości są miejscami, w których w czasie przerwy jest dorosły. Uczeń poza miejscem dyżuru nie może zostać bez opieki, bo za bezpieczeństwo uczniów w czasie zajęć odpowiada szkoła, więc jeśli biblioteka jest zamknięta, zostaje okno w zasięgu wzroku dyżurnego. Nauczyciel nic nie obiecał na zawsze i nie zwołał konsylium. To była jedna dobra chwila. Później będzie czas na sprawdzenie, czy Antoni ma to samo w innych miejscach i czy ktoś z poradni powinien go zobaczyć.

Co zrobić po takiej przerwie

Jedna dobra reakcja na korytarzu to dopiero początek. Jeśli podobna sytuacja wraca, nauczyciel, który ją zauważył, może od razu dostosować swoje zajęcia, na przykład pozwolić uczniowi wyjść z klasy jako ostatni, gdy korytarz już opustoszeje. Powinien też powiedzieć o tym wychowawcy, bo zgodnie z rozporządzeniem o pomocy psychologiczno-pedagogicznej (§ 20) to wychowawca zbiera informacje od innych nauczycieli i koordynuje pomoc. O formach pomocy, takich jak zajęcia specjalistyczne, ich wymiarze i czasie trwania decyduje dyrektor, a rodzice muszą o nich wiedzieć.

W praktyce wystarczy krótka wiadomość do wychowawcy i kilka zapisanych obserwacji. Nie trzeba czekać na opinię z poradni, żeby uczeń mógł wychodzić z sali ostatni albo jeść w spokojniejszej turze. Opinia przyda się później, gdy trzeba będzie dostosować wymagania albo warunki sprawdzianu.

W przedszkolu i w klasach 1 do 3 dorosły zwykle sam wybiera dziecku spokojniejsze miejsce i mówi o tym rodzicom przy odbiorze. W klasach starszych i w szkole ponadpodstawowej lepiej najpierw zapytać ucznia, co jemu pomaga, bo nastolatek, który usłyszy na korytarzu przy kolegach „chodź, posiedzisz w ciszy”, następnym razem po prostu zniknie w toalecie.

Zdania do użycia od razu

Możesz powiedzieć uczniowi, który zatyka uszy: „Widzę, że jest Ci teraz za głośno. Możesz usiąść przy drzwiach albo w cichym rogu sali. Powiedz, co wolisz”.

Możesz powiedzieć uczniowi, który się kręci i ma trudność z siedzeniem: „Zauważyłam, że lepiej Ci się myśli, kiedy możesz się ruszać. Zrobimy tak, że po dwudziestu minutach pracy rozdasz karty pracy całej klasie”.

Możesz napisać do wychowawcy: „Na przerwach Antoni od kilku tygodni staje pod ścianą z rękami przy uszach. W bibliotece jest spokojny. Proponuję zebrać krótkie obserwacje z różnych miejsc i porozmawiać z panią pedagog”.

Zadanie na start

Zanim przejdziesz dalej, zapisz na kartce dwie sytuacje z ostatnich tygodni, w których uczeń w Twojej klasie zareagował na hałas, ścisk, dotyk, zapach albo ruch w sposób, który Cię zaskoczył. Przy każdej odpowiedz krótko: co się działo wokół, co zrobił uczeń i co zrobiłeś Ty. Nie oceniaj, opisz. Do tych notatek wrócisz w ostatnim module i sprawdzisz, co zrobiłbyś teraz inaczej.

Przykładowa odpowiedź. Sytuacja 1: w klasie 2 chłopiec nagle zasłonił uszy, gdy kolega zaczął gwizdać, i wybiegł z sali. Zareagowałam słowami „no, co ty”, a on płakał do końca lekcji. Sytuacja 2: w klasie 6 dziewczynka odmówiła wejścia do sali plastycznej, w której malowano farbą o ostrym zapachu. Powiedziałam, że przesadza, i kazałam jej usiąść w pierwszej ławce, bliżej farb. Wniosek na start: w obu sytuacjach oceniłam to, co czuje uczeń. Następnym razem powiem, co widzę, i zaproponuję inne miejsce. Chcę to zmienić od jutra.

Dalsza część szkolenia

Pozostałe 47 lekcji w abonamencie

Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.

Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.