Jak poprowadzić pierwszą sesję w terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach?

Jak poprowadzić pierwszą sesję w terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach? Zamiast szczegółowego wywiadu o przyczynach problemu, pierwsza sesja SFBT koncentruje się na tym, czego klient chce: wspólnie formułujecie konkretny, pozytywny cel, zadajecie pytanie o cud, szukacie wyjątków od problemu i skalujecie obecne położenie. Sesję zamyka krótka przerwa, komunikat zwrotny z komplementami oraz propozycja zadania. Terapeuta prowadzi pytaniami, a nie radami, i traktuje klienta jako eksperta od własnego życia.

Założenia, które zmieniają przebieg rozmowy

Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach (SFBT, w Polsce także TSR) opiera się na kilku prostych założeniach, które warto mieć w głowie od pierwszej minuty:

• klient jest ekspertem od swojego życia, a terapeuta ekspertem od prowadzenia rozmowy,
• zmiana jest nieunikniona, a problem nie występuje zawsze z tym samym nasileniem,
• jeśli coś działa, rób tego więcej; jeśli nie działa, zrób coś innego,
• nie trzeba dokładnie rozumieć przyczyn problemu, żeby zbudować rozwiązanie.

SFBT nie jest „pozytywnym myśleniem” ani ignorowaniem trudnych emocji. Terapeuta uznaje trudności klienta, ale kieruje rozmowę ku zasobom i przyszłości.

Krok 1: otwarcie inne niż „co Panu dolega”

Pierwsze pytanie ustawia kierunek całej sesji. Zamiast „Co Pana sprowadza?” czy „Jaki jest problem?” można zapytać:

• „Co musiałoby się wydarzyć na tym spotkaniu, żeby uznała Pani, że warto było przyjść?”
• „Jakie ma Pan nadzieje związane z naszymi rozmowami?”
• „Po czym Pani pozna, że te spotkania są pomocne?”

Klient często i tak zacznie od problemu. To w porządku. Wysłuchaj go z szacunkiem, a potem łagodnie zapytaj o to, czego chce zamiast.

Warto też zapytać o zmiany przed sesją: „Czy od momentu umówienia wizyty coś się już zmieniło?”. Zaskakująco często klienci zauważają małe poprawy, które można od razu wzmocnić.

Krok 2: formułowanie celu

Dobrze skonstruowany cel w SFBT jest:

• pozytywny: opisuje obecność czegoś, a nie brak („będę spokojniej rozmawiać z synem” zamiast „nie będę krzyczeć”),
• konkretny i obserwowalny: da się zobaczyć, co się zmieni,
• w zasięgu klienta: dotyczy jego działań, a nie zmiany innych osób,
• mały i realistyczny: pierwszy krok, a nie ostateczny rezultat.

Gdy klient mówi tylko o tym, czego nie chce, pomagają pytania: „A co będzie zamiast tego?”, „Co będzie Pan robił, gdy lęk nie będzie już tak silny?”.

Krok 3: pytanie o cud

Pytanie o cud pomaga klientowi opisać preferowaną przyszłość szczegółowo i konkretnie. Przykładowa konstrukcja:

„Chcę zadać nietypowe pytanie. Załóżmy, że po naszej rozmowie wraca Pani do domu, robi to, co zwykle wieczorem, i kładzie się spać. W nocy, gdy Pani śpi, dzieje się cud i problem, który Panią tu sprowadził, zostaje rozwiązany. Ale Pani śpi, więc nie wie, że cud się wydarzył. Po czym rano pozna Pani, że coś się zmieniło?”

Ważniejsza od samego pytania jest rozmowa po nim. Pogłębiaj szczegóły:

• „Co zrobi Pani inaczej zaraz po przebudzeniu?”
• „Kto pierwszy zauważy zmianę? Po czym?”
• „Jak Pani zareaguje, gdy on to zauważy?”
• „Co jeszcze będzie inaczej?”

Gdy klient mówi „nie wiem”, daj mu czas, zapytaj ponownie inaczej („Gdyby Pani jednak wiedziała…”) albo przejdź do pytań o wyjątki.

Krok 4: pytania o wyjątki

Wyjątki to sytuacje, w których problem był mniejszy, nie wystąpił albo klient poradził sobie lepiej. To materiał do budowania rozwiązań.

• „Kiedy ostatnio było choć trochę lepiej?”
• „Czy zdarzyło się, że spodziewała się Pani kłótni, a do niej nie doszło?”
• „Co wtedy było inaczej? Co Pani zrobiła?”

Klient przekonany, że problem jest „zawsze”, zwykle znajduje wyjątki, gdy pytania są konkretne i skierowane na ostatnie dni. Gdy wyjątek się pojawi, przekształcaj go w działanie: „Co musiałoby się stać, żeby zdarzało się to częściej?”.

Krok 5: pytania skalujące

Skala od 0 do 10 pozwala uchwycić obecną sytuację i kierunek zmiany.

„Na skali od 0 do 10, gdzie 10 oznacza dzień po cudzie, a 0 najgorszy moment, gdzie jest Pan dzisiaj?”

Pytania następcze są kluczowe:

• „Co sprawia, że to jest 3, a nie 0?”
• „Co pomogło dojść do tej trójki?”
• „Po czym pozna Pan, że jest pół punktu wyżej?”
• „Co byłoby pierwszym małym krokiem w tę stronę?”

Skalować można też motywację, nadzieję czy pewność, że zmiana jest możliwa.

Pytania o radzenie sobie

Gdy klient jest w kryzysie i trudno mu mówić o przyszłości, lepiej sprawdzają się pytania o radzenie sobie: „Jak Pani daje radę w tej sytuacji?”, „Co pomaga Panu przetrwać najgorsze dni?”. Budują poczucie sprawczości nawet u osoby bardzo przytłoczonej.

Krok 6: przerwa i komunikat zwrotny

Pod koniec sesji terapeuta robi krótką przerwę, zapowiadając ją wcześniej: „Za chwilę zrobię kilka minut przerwy, żeby zebrać myśli, a potem wrócę z kilkoma refleksjami”.

Komunikat zwrotny zwykle zawiera:

1. Komplementy: docenienie konkretnych zasobów i działań klienta, najlepiej pośrednie, oparte na tym, co sam powiedział („Wygląda na to, że mimo zmęczenia znalazła Pani sposób, żeby dwa razy w tym tygodniu porozmawiać z synem spokojnie”).
2. Pomost: nawiązanie do celu klienta.
3. Propozycję zadania.

Krok 7: zadanie po pierwszej sesji

Klasyczne zadanie pierwszej sesji w SFBT polega na obserwacji: „Do naszego następnego spotkania proszę zwrócić uwagę na to, co dzieje się w Pani życiu, a co chciałaby Pani, żeby trwało nadal”. Inne możliwości to zauważanie wyjątków albo zrobienie jednego małego kroku z pytania skalującego.

Zadanie powinno być dopasowane do gotowości klienta. Klient, który przyszedł z własnej woli i ma jasny cel, może dostać zadanie działaniowe. Klient niepewny lub niedobrowolny raczej zadanie obserwacyjne.

Najczęstsze pułapki na pierwszej sesji

• Ześlizgiwanie się w analizę problemu z przyzwyczajenia.
• Mechaniczne zadawanie pytań, bez słuchania i pogłębiania odpowiedzi.
• Nadmierny optymizm, który sprawia, że klient czuje się niewysłuchany.
• Pośpiech z pytaniem o cud, zanim klient poczuje, że jego trudności zostały uznane.
• Cel sformułowany przez terapeutę, a nie przez klienta.

Granice metody

SFBT dobrze sprawdza się w wielu problemach, ale nie zastępuje diagnozy i nie zawsze jest wystarczające, na przykład przy złożonej traumie, poważnych zaburzeniach psychicznych czy wysokim ryzyku samobójczym. Pierwsza sesja wymaga więc także uważności na sygnały, które wymagają innego podejścia lub skierowania. Jeśli klient zgłasza myśli samobójcze, priorytetem jest ocena ryzyka i plan bezpieczeństwa, a numery pomocowe to 116 123, 800 70 2222, w nagłym zagrożeniu 112.

Pytanie o cud, wyjątki, skalowanie, EARS i pracę z klientem niedobrowolnym, wraz z transkryptami sesji, omawiamy w szkoleniu Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach (TSR/SFBT) – podstawy i praktyka terapeutyczna.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w SFBT zbiera się wywiad na pierwszej sesji?

Nie w klasycznej, rozbudowanej formie. Terapeuta SFBT nie analizuje szczegółowo historii i przyczyn problemu, bo uważa, że do zbudowania rozwiązania nie jest to konieczne. Zbiera jednak informacje potrzebne do bezpiecznej pracy, na przykład o ryzyku, zdrowiu czy sytuacji życiowej. Główna część sesji koncentruje się na celu klienta, jego zasobach, wyjątkach od problemu i obrazie preferowanej przyszłości.

Co zrobić, gdy klient na pytanie o cud odpowiada „nie wiem”?

To częsta reakcja, bo pytanie jest nietypowe. Warto poczekać w ciszy, bo odpowiedź często pojawia się po chwili. Można też zapytać: „Gdyby Pani jednak wiedziała, co by to było?” albo zmienić perspektywę: „Co zauważyłaby Pani przyjaciółka?”. Jeśli to nie pomaga, przejdź do pytań o wyjątki lub skalowania, które są bardziej konkretne i często łatwiejsze dla klienta.

Ile sesji trwa terapia skoncentrowana na rozwiązaniach?

SFBT jest podejściem krótkoterminowym, więc liczba sesji jest zwykle mniejsza niż w terapiach długoterminowych, ale zależy od problemu i celu klienta. Każda sesja jest traktowana tak, jakby mogła być ostatnią, a zakończenie następuje, gdy klient uznaje, że osiągnął swój cel. Czasem wystarczy kilka spotkań, w innych przypadkach praca trwa dłużej, z większymi odstępami między sesjami.

Na czym polegają komplementy w terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach?

Komplementy terapeutyczne to docenienie konkretnych zasobów, umiejętności i działań klienta, oparte na tym, co sam powiedział na sesji. Różnią się od zwykłej pochwały tym, że są precyzyjne i wzmacniają poczucie sprawczości. Szczególnie skuteczne są komplementy pośrednie, zadane w formie pytania: „Jak udało się Panu zachować spokój w tej sytuacji?”, bo zachęcają klienta do samodzielnego dostrzeżenia własnych mocnych stron.

Czy SFBT można prowadzić online?

Tak, techniki SFBT, takie jak pytanie o cud, wyjątki i pytania skalujące, dobrze sprawdzają się w rozmowie wideo i telefonicznej. W pracy zdalnej warto zwracać większą uwagę na sygnały niewerbalne, które łatwiej przeoczyć, i jasno zapowiadać przerwę przed komunikatem zwrotnym. Format zdalny wymaga ostrożności przy klientach w kryzysie lub z wysokim ryzykiem, gdzie kontakt bezpośredni bywa bezpieczniejszy.

Jak zapisywać notatki z sesji w podejściu SFBT?

Notatki w SFBT koncentrują się na celu klienta, jego zasobach, wyjątkach, wynikach skalowania i ustalonym zadaniu, a mniej na szczegółowym opisie problemu. Warto zapisywać dosłowne sformułowania klienta dotyczące celu i obrazu po zmianie, bo pomagają na kolejnych sesjach. Dokumentacja powinna jednak spełniać także ogólne standardy zawodowe, w tym informacje o ocenie ryzyka i istotnych ustaleniach.