Jak psycholog może pomóc kobiecie z rakiem piersi?

Kobieta z rakiem piersi rzadko przychodzi do psychologa z jednym problemem. Przychodzi z lękiem przed wynikiem, z decyzją o operacji, z ciałem, które po leczeniu wygląda inaczej, z dzieckiem, któremu nie wie, jak powiedzieć, i z szefem, któremu nie chce mówić nic. Do tego często wszystko naraz, w tygodniach, w których kalendarz wypełniają wizyty i badania.

Rola psychologa zmienia się razem z etapem choroby. Inaczej pracuje się z pacjentką tydzień po diagnozie, inaczej w trakcie wieloletniej hormonoterapii, a jeszcze inaczej rok po zakończeniu leczenia, kiedy otoczenie uważa, że „już po wszystkim”. Poniżej opisujemy, z czym pacjentka przychodzi na kolejnych etapach i co realnie może zrobić psycholog.

Diagnoza i pierwsze tygodnie: szok i decyzje w pośpiechu

Pierwsze tygodnie to często stan, który pacjentki opisują jako „życie w filmie”. Słyszą dużo informacji, a zapamiętują niewiele. Jednocześnie muszą podejmować decyzje: o rodzaju operacji, o rekonstrukcji, czasem o badaniach genetycznych. To decyzje, których nikt wcześniej nie ćwiczył.

Na tym etapie psycholog nie prowadzi głębokiej terapii. Pomaga odzyskać grunt pod nogami:

• porządkuje informacje. Co już wiem, czego jeszcze nie wiem, o co zapytać lekarza na następnej wizycie;
• przygotowuje do rozmowy z zespołem leczącym. Pacjentka, która przychodzi na wizytę z listą pytań i osobą towarzyszącą, wychodzi z niej spokojniejsza;
• normalizuje reakcje. Płacz, odrętwienie, złość czy bezsenność w pierwszych dniach to zrozumiałe odpowiedzi na wiadomość, która wywraca życie;
• dba o podstawy. Sen, jedzenie, jedna osoba, z którą można porozmawiać bez udawania.

Psycholog nie doradza, jaką metodę leczenia wybrać. Może natomiast pomóc pacjentce zobaczyć, co jest dla niej ważne, żeby decyzję podjęła razem z lekarzem, a nie pod wpływem paniki.

Ciało po leczeniu: mastektomia, rekonstrukcja, utrata włosów

Rak piersi dotyka ciała, które dla wielu kobiet łączy się z kobiecością, macierzyństwem i bliskością. Blizna, brak piersi, proteza, utrata włosów i rzęs, zmiana wagi to nie są „sprawy kosmetyczne”. To często najtrudniejsza część choroby, o której pacjentki boją się mówić, bo „przecież najważniejsze, że żyję”.

Praca z obrazem ciała przebiega zwykle stopniowo: od unikania lustra, przez patrzenie na bliznę w obecności bezpiecznej osoby, do odzyskiwania kontaktu z ciałem w codziennych czynnościach. Psycholog pomaga też pacjentce przemyśleć decyzję o rekonstrukcji albo świadomej rezygnacji z niej. Żadna z tych dróg nie jest „lepsza”, ważne, żeby była jej własna.

Kobiecość, bliskość i związek

Leczenie może wywołać objawy menopauzy, zmniejszyć libido i sprawić, że bliskość fizyczna staje się trudna. W wielu związkach pojawia się cisza: partner boi się dotknąć, pacjentka boi się odrzucenia. Psycholog może przygotować pacjentkę do rozmowy z partnerem, a czasem zaprosić go na wspólną sesję.

Młodsze pacjentki mierzą się dodatkowo z pytaniami o płodność i plany macierzyńskie. Tu rola psychologa to towarzyszenie w emocjach i zachęcanie do rozmowy z zespołem leczącym, bo pytania medyczne wymagają medycznych odpowiedzi.

Rozmowy z bliskimi, z dzieckiem i w pracy

Jedno z pierwszych pytań, z którymi pacjentki przychodzą, brzmi: „Komu mam powiedzieć i jak?”. Decyzja należy do pacjentki. Psycholog pomaga jej narysować mapę ludzi wokół niej i zastanowić się, czego potrzebuje od każdej z tych osób.

Najczęstsze tematy:

• dziecko. Jak powiedzieć przedszkolakowi, dziecku w wieku szkolnym, nastolatkowi albo dorosłemu dziecku. Na sesji można przećwiczyć pierwsze zdania;
• własni rodzice. Chęć chronienia starszych rodziców przed złą wiadomością, odwrócenie ról, rodzic, który sam nie radzi sobie z diagnozą córki;
• przyjaciele i znajomi. Jedni nagle znikają, inni przytłaczają radami i historiami innych chorych. Pacjentka może nauczyć się prosić o konkretną pomoc i stawiać granice;
• praca. Czy powiedzieć szefowi i zespołowi, ile powiedzieć, jak chronić swoją prywatność i jak wrócić do pracy po leczeniu.

Wieloletnia hormonoterapia: zmęczenie i pokusa, żeby przerwać

U wielu pacjentek po zakończeniu intensywnego leczenia zaczyna się długi etap leczenia podtrzymującego. Zmęczenie, wahania nastroju, kłopoty z koncentracją i objawy przypominające menopauzę potrafią trwać latami. Część kobiet ma wtedy poczucie, że „leczenie zabrało im życie”, i myśli o przerwaniu terapii.

Psycholog nie zastępuje lekarza w tej decyzji. Może jednak pomóc pacjentce nazwać, co jest najtrudniejsze, przygotować się do szczerej rozmowy z onkologiem i znaleźć sposoby na radzenie sobie z objawami w codzienności.

Lęk przed nawrotem

Po zakończeniu leczenia otoczenie oddycha z ulgą, a pacjentka często zostaje z lękiem, którego nikt nie widzi. Każdy ból, każde zmęczenie i każda kontrola mogą uruchamiać myśl: „wróciło”. Część czujności jest naturalna i potrzebna. Problem zaczyna się wtedy, gdy lęk zajmuje większość dnia, zabiera sen albo prowadzi do ciągłego sprawdzania ciała lub unikania badań.

Z lękiem przed nawrotem dobrze pracuje się w nurcie poznawczo-behawioralnym: rozpoznawanie myśli katastroficznych, praca z niepewnością, plan na dzień kontroli i na czas oczekiwania na wynik. Celem nie jest pozbycie się lęku całkowicie, tylko odzyskanie życia obok niego.

Kiedy kierować do psychiatry

Psycholog towarzyszący pacjentce onkologicznej powinien regularnie sprawdzać jej stan psychiczny. Pilna konsultacja psychiatryczna jest potrzebna, gdy pacjentka:

• mówi o myślach samobójczych albo o tym, że nie chce żyć;
• od tygodni nie śpi, nie je, nie jest w stanie funkcjonować;
• ma objawy depresji, które się pogłębiają mimo wsparcia;
• przeżywa napady paniki, które uniemożliwiają jej udział w leczeniu.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia trzeba dzwonić pod 112. Osoby dorosłe w kryzysie mogą zadzwonić pod 116 123 albo całodobowo pod 800 70 2222. O wsparcie psychoonkologa warto też zapytać w ośrodku, w którym pacjentka się leczy.

Jak przygotować się do takiej pracy

Praca z pacjentką z rakiem piersi wymaga połączenia kilku umiejętności: interwencji kryzysowej, pracy z obrazem ciała, terapii lęku, pracy z parą i z rodziną. Trzeba też dobrze rozumieć, przez jakie etapy leczenia przechodzi pacjentka, żeby nie wchodzić w rolę lekarza, a jednocześnie wiedzieć, o czym ona mówi.

Jeśli chcesz pogłębić tę wiedzę, przygotowaliśmy dla specjalistów szkolenie Psychoonkologia raka piersi: wsparcie pacjentki od diagnozy do życia po leczeniu. Znajdziesz w nim przykłady pacjentek, gotowe wypowiedzi terapeuty, zadania na najbliższą sesję i karty do pracy, m.in. mapę rozmów z bliskimi i plan na dzień kontroli.

Najczęściej zadawane pytania

Czym zajmuje się psycholog w pracy z pacjentką z rakiem piersi?

Pomaga pacjentce poradzić sobie z emocjami i zmianami, które przynosi choroba: szokiem po diagnozie, decyzjami o leczeniu, zmianą obrazu ciała, napięciem w związku, rozmowami z bliskimi i lękiem przed nawrotem. Nie doradza w sprawach medycznych. Pomaga pacjentce przygotować się do rozmów z zespołem leczącym i podejmować decyzje zgodne z tym, co dla niej ważne.

Kiedy pacjentka z rakiem piersi powinna zgłosić się do psychologa?

W każdym momencie, w którym czuje, że sobie nie radzi, i nie trzeba czekać, aż będzie „bardzo źle”. Często pomocne jest wsparcie już w pierwszych tygodniach po diagnozie. Wiele kobiet zgłasza się dopiero po zakończeniu leczenia, kiedy otoczenie uważa, że wszystko minęło, a one zostają z lękiem i zmęczeniem.

Jak pracować z obrazem ciała po mastektomii?

Stopniowo i w tempie pacjentki. Zwykle zaczyna się od rozmowy o tym, co zmieniło się w jej ciele i jak to przeżywa, potem przychodzi oswajanie widoku blizny i odzyskiwanie kontaktu z ciałem w codziennych sytuacjach. Ważne jest uszanowanie decyzji o rekonstrukcji albo rezygnacji z niej. Obie drogi mogą być dobre.

Czym jest lęk przed nawrotem choroby nowotworowej?

To lęk, że choroba wróci, który pojawia się zwłaszcza po zakończeniu leczenia i przed kolejnymi kontrolami. Pewna czujność jest naturalna. Psychologicznej pomocy wymaga lęk, który zajmuje dużą część dnia, zabiera sen, prowadzi do ciągłego sprawdzania ciała albo do unikania badań. Dobrze sprawdza się w tym praca w nurcie poznawczo-behawioralnym.

Jak pomóc pacjentce powiedzieć dziecku o raku piersi?

Psycholog może pomóc pacjentce zastanowić się, co i kiedy powiedzieć, i przećwiczyć z nią pierwsze zdania, dopasowane do wieku dziecka. Dzieci potrzebują prawdy na miarę swojego wieku, informacji, że choroba nie jest niczyją winą i że nie można się nią zarazić, oraz pewności, że ktoś się nimi zajmie.

Kiedy psycholog powinien skierować pacjentkę onkologiczną do psychiatry?

Gdy pacjentka mówi o myślach samobójczych, gdy objawy depresji lub lęku się pogłębiają mimo wsparcia, gdy od dłuższego czasu nie śpi i nie funkcjonuje albo gdy napady paniki utrudniają jej leczenie. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia trzeba dzwonić pod 112.