Jak psycholog prowadzący powinien reagować, gdy klient kwestionuje opinię OZSS?

Jak reagować, gdy klient kwestionuje opinię OZSS? Najpierw wysłuchać i uznać emocje klienta, a dopiero potem pomóc mu oddzielić to, co w opinii boli, od tego, co może być merytorycznie wątpliwe. Psycholog prowadzący nie jest biegłym i nie powinien wydawać „kontropinii” ani oceniać rodziny drugiej strony, której nie badał. Może natomiast wyjaśnić, jak powstaje opinia, wskazać, że ocena prawna i procesowa należy do pełnomocnika, oraz wspierać klienta i dziecko w radzeniu sobie z sytuacją.

Czym jest opinia OZSS i jak powstaje

Opiniodawcze Zespoły Sądowych Specjalistów sporządzają na zlecenie sądu opinie w sprawach rodzinnych, opiekuńczych i nieletnich. W zespole pracują psycholodzy, pedagodzy, a czasem lekarze. Badanie obejmuje zwykle:

• analizę akt sprawy,
• wywiady z rodzicami i innymi ważnymi osobami,
• rozmowę z dzieckiem dostosowaną do jego wieku,
• obserwację relacji rodzic–dziecko,
• narzędzia psychologiczne dobrane do pytań sądu.

Opinia odpowiada na pytania postawione przez sąd, na przykład o kompetencje wychowawcze rodziców, więzi dziecka z każdym z nich czy o to, jakie rozwiązanie w zakresie kontaktów i miejsca pobytu będzie najlepsze dla dziecka. Kryterium wnioskowania jest dobro dziecka, a nie sprawiedliwość wobec rodziców. Opinia jest jednym z dowodów w sprawie. Decyzję podejmuje sąd.

Warto wyjaśnić to klientowi, bo wiele osób traktuje opinię jako wyrok albo jako ocenę tego, czy są „dobrymi rodzicami”.

Krok 1: wysłuchaj i uznaj emocje

Rodzic, który uważa opinię za krzywdzącą, często przeżywa złość, poczucie niesprawiedliwości, lęk o dziecko i wstyd. Zanim przejdziesz do analizy, daj mu przestrzeń:

• „Widzę, jak bardzo Pana to poruszyło.”
• „Co w tej opinii jest dla Pani najtrudniejsze?”
• „Czego się Pan najbardziej obawia w związku z tym, co tam jest napisane?”

Na tym etapie nie oceniaj opinii ani nie przyznawaj klientowi racji w sprawie, której nie znasz w całości. Uznanie emocji nie oznacza zgody z treścią zarzutów.

Krok 2: oddziel emocje od zastrzeżeń merytorycznych

Nie każda niezgoda z opinią oznacza, że opinia jest wadliwa. Pomóż klientowi uporządkować, co konkretnie mu przeszkadza. Warto rozróżnić:

• zastrzeżenia emocjonalne: „Napisali, że jestem nadopiekuńcza, a ja po prostu kocham dziecko”,
• zastrzeżenia do faktów: pominięte istotne informacje, błędy w danych, przekręcone wypowiedzi,
• zastrzeżenia metodologiczne: badanie bardzo krótkie, brak obserwacji relacji z jednym z rodziców, wnioski niewynikające z opisanych danych, brak odpowiedzi na pytania sądu.

Zastrzeżenia mają podstawę merytoryczną zwykle wtedy, gdy dotyczą faktów, spójności wnioskowania albo zakresu badania. Psycholog prowadzący może pomóc klientowi je nazwać, ale ich procesowe wykorzystanie to zadanie pełnomocnika. Nie pisz za klienta zarzutów do opinii i nie przygotowuj „recenzji” dla sądu, jeśli nie zostałeś do tego powołany w odpowiednim trybie i nie masz do tego kompetencji.

Krok 3: wyjaśnij, co możesz, a czego nie możesz zrobić

Jasność co do roli chroni klienta, dziecko i Ciebie. Psycholog prowadzący:

• może wspierać klienta emocjonalnie, pomóc mu zrozumieć opinię, przygotować się do rozmowy z pełnomocnikiem, pracować nad jego kompetencjami rodzicielskimi,
• może, jeśli klient o to prosi i jest to zgodne z zasadami tajemnicy zawodowej, wystawić zaświadczenie o uczestnictwie w terapii lub opisać własną pracę z klientem, ściśle w granicach tego, co faktycznie obserwował,
• nie powinien oceniać drugiego rodzica ani dziecka, których nie badał,
• nie powinien formułować wniosków o kontaktach i miejscu pobytu dziecka,
• nie powinien stawać po stronie klienta w sporze, bo to podważa jego wiarygodność i może szkodzić dziecku.

Warto powiedzieć to otwarcie: „Mogę pomóc Panu przejść przez tę sytuację i zrozumieć opinię. Nie mogę jednak ocenić, czy wnioski o kontaktach są słuszne, bo nie badałem całej rodziny”.

Krok 4: wspieraj dziecko

Najbardziej obciążone w sporze sądowym jest zwykle dziecko. Po badaniu w OZSS może przeżywać lęk, poczucie winy („powiedziałem coś złego”), konflikt lojalnościowy, a czasem presję ze strony rodzica, który chce wiedzieć, „co mówiło”.

Warto pomóc rodzicowi:

• nie wypytywać dziecka o przebieg badania i jego wypowiedzi,
• nie obciążać dziecka treścią opinii ani emocjami wobec drugiego rodzica,
• zapewniać dziecko, że nie jest odpowiedzialne za decyzje dorosłych i sądu,
• dbać o przewidywalność codzienności w trakcie trwania sprawy.

Jeśli dziecko ma nasilone objawy, warto rozważyć osobne wsparcie psychologiczne, najlepiej u specjalisty niezaangażowanego w spór. Gdy pojawiają się myśli samobójcze lub samookaleczenia u dziecka lub rodzica, oceń ryzyko i przekaż numery: 116 111, 800 12 12 12, 116 123, a w nagłym zagrożeniu 112.

Krok 5: pracuj z tym, co w opinii może być trafne

Nawet jeśli klient nie zgadza się z opinią w całości, niektóre obserwacje mogą być dla niego ważną informacją. Jeśli klient jest gotowy, można wspólnie przyjrzeć się fragmentom, które opisują jego sposób reagowania, komunikacji z drugim rodzicem czy potrzeby dziecka. To delikatna praca, która wymaga zaufania i nie może być prowadzona w duchu „opinia ma rację, a Pan się myli”. Chodzi o to, żeby z trudnego doświadczenia wydobyć coś, co pomoże dziecku.

Szczególnie trudne sytuacje

Podejrzenie przemocy

Jeśli klient twierdzi, że opinia pominęła przemoc, potraktuj to poważnie. Upewnij się, czy klient i dziecko są bezpieczni, pomóż zaplanować bezpieczeństwo i wskaż, że udokumentowanie przemocy i jej procesowe wykorzystanie to zadanie pełnomocnika i właściwych instytucji. Nie próbuj samodzielnie rozstrzygać, czy przemoc miała miejsce.

Alienacja rodzicielska

Hasło alienacja rodzicielska pojawia się w sprawach rodzinnych często i budzi silne emocje. Jeśli klient uważa, że opinia niewłaściwie opisała to zjawisko (albo je pominęła), zachowaj ostrożność: to obszar złożony, wymagający oceny całej rodziny. Rolą psychologa prowadzącego jest wsparcie klienta i dziecka, a nie rozstrzyganie, czy alienacja rodzicielska występuje.

Presja klienta

Klient może naciskać: „Niech Pani napisze, że jestem dobrym ojcem”, „Proszę zeznać w sądzie, że dziecko chce mieszkać ze mną”. Warto spokojnie przypomnieć granice roli i wyjaśnić, że opinia wykraczająca poza Twoją wiedzę mogłaby mu raczej zaszkodzić niż pomóc.

Najczęstsze błędy psychologa prowadzącego

• Przejęcie narracji klienta i ocenianie drugiego rodzica bez znajomości sytuacji.
• Pisanie „opinii” lub „recenzji” dla sądu bez podstawy i kompetencji.
• Bagatelizowanie emocji klienta w imię obiektywizmu.
• Zaniedbanie sytuacji dziecka.
• Brak superwizji w sprawach wysokiego konfliktu.

Przebieg badania w OZSS, logikę wniosków i sytuację psychologa spoza zespołu omawiamy w szkoleniu OZSS: opiniowanie w sprawach rodzinnych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy psycholog prowadzący może napisać opinię dla sądu w sprawie rodzinnej?

Psycholog prowadzący terapię nie powinien przyjmować roli biegłego wobec własnego klienta ani oceniać członków rodziny, których nie badał. Może, za zgodą klienta i w granicach tajemnicy zawodowej, wydać zaświadczenie o uczestnictwie w terapii lub opisać własną pracę z klientem, ograniczając się do faktów. Formułowanie wniosków o kontaktach i miejscu pobytu dziecka należy do biegłych powołanych przez sąd.

Jak wytłumaczyć klientowi, czym jest opinia OZSS?

Warto powiedzieć, że opinia to jeden z dowodów w sprawie, przygotowany przez zespół specjalistów na pytania sądu, a nie wyrok ani ocena wartości klienta jako człowieka. Kryterium wnioskowania jest dobro dziecka. Decyzję podejmuje sąd, biorąc pod uwagę cały materiał dowodowy. Takie wyjaśnienie często zmniejsza lęk i pomaga klientowi spokojniej przygotować się do dalszych kroków z pełnomocnikiem.

Co zrobić, gdy dziecko po badaniu w OZSS ma poczucie winy?

Pomóż rodzicowi zapewnić dziecko, że nie zrobiło nic złego i nie odpowiada za decyzje dorosłych ani sądu. Rodzic nie powinien wypytywać dziecka o przebieg badania ani o to, co mówiło. Ważna jest przewidywalna codzienność i ograniczenie rozmów o sprawie przy dziecku. Jeśli poczucie winy, lęk lub inne objawy się utrzymują, warto zaproponować wsparcie psychologa niezaangażowanego w spór rodziców.

Czy opinię OZSS można zakwestionować?

Strony postępowania mogą zgłaszać zastrzeżenia do opinii w trybie przewidzianym w procedurze, a o sposobie ich zgłoszenia i ocenie ich zasadności decyduje pełnomocnik i sąd. Psycholog prowadzący może pomóc klientowi uporządkować, które zastrzeżenia dotyczą faktów, spójności wnioskowania lub zakresu badania, a które wynikają z emocji. Nie powinien jednak sam przygotowywać zarzutów procesowych.

Jak zachować neutralność, gdy klient opowiada o krzywdzie ze strony drugiego rodzica?

Słuchaj z empatią i traktuj relację klienta poważnie, ale pamiętaj, że znasz tylko jedną perspektywę. Możesz pracować z emocjami, potrzebami i bezpieczeństwem klienta, nie formułując ocen drugiego rodzica. Pomocne są sformułowania typu „Z tego, co Pani opowiada…”. Jeśli pojawiają się sygnały przemocy, zadbaj o bezpieczeństwo klienta i dziecka i wskaż właściwe instytucje. Superwizja pomaga utrzymać równowagę.

Jak przygotować rodzica do badania w OZSS, nie instruując go?

Można wyjaśnić, jak zwykle wygląda badanie, ile może trwać, jakie są jego elementy i jak zadbać o dziecko przed wizytą. Warto zachęcić rodzica do szczerości i do skupienia się na potrzebach dziecka, a nie na krytyce drugiej strony. Nie należy natomiast podpowiadać odpowiedzi, uczyć „właściwych” zachowań ani przygotowywać dziecka do rozmowy z biegłym, bo może to zaszkodzić dziecku i wiarygodności rodzica.