Teorie osobowości w psychologii: najważniejsze podejścia w pigułce

Jest wieczór przed egzaminem z psychologii osobowości. Na biurku leżą notatki z całego semestru: Freud na trzech kartkach, Eysenck na dwóch, Strelau zapisany drobnym pismem na marginesie, a gdzieś pod spodem Rogers i Bandura. Każdą teorię niby znasz, ale gdy próbujesz odpowiedzieć sobie na pytanie „czym właściwie Cattell różni się od Eysencka?” albo „gdzie w tym wszystkim jest Mischel?”, wszystko zaczyna się zlewać.

To bardzo częsta sytuacja. Psychologia osobowości to przedmiot, w którym kilkanaście teorii opisuje tego samego człowieka zupełnie innym językiem. Dlatego zamiast uczyć się ich jak listy nazwisk, lepiej zobaczyć, na jakie pytania każda z nich odpowiada. Ten tekst przeprowadzi Cię przez główne nurty w takiej kolejności, w jakiej zwykle pojawiają się na wykładach, i pokaże, jak je ze sobą zestawiać.

Podejście psychodynamiczne: Freud i neofreudyści

U Freuda człowiek jest istotą kierowaną w dużej mierze przez nieświadome popędy, która stale godzi to, czego pragnie, z tym, na co pozwalają normy. Stąd model strukturalny: id działa według zasady przyjemności, ego według zasady rzeczywistości, a superego reprezentuje uwewnętrznione normy i ideały. Obok niego jest model topograficzny, czyli poziomy świadomości. Uważaj na klasyczną pułapkę: id jest całkowicie nieświadome, ale nieświadomość to więcej niż id, bo nieświadome bywają też części ego i superego. Zdanie „ego jest świadome” jest więc fałszywe.

Do tego dochodzą mechanizmy obronne i rozwój psychoseksualny z fiksacjami. Na egzaminie najwięcej punktów ucieka przy mylonych parach. Wyparcie jest nieświadome, tłumienie świadome. W projekcji zmienia się właściciel uczucia („to on mnie nie znosi”), w przemieszczeniu jego adresat (złość na szefa wylana na domowników). Racjonalizacja dorabia dobre powody, intelektualizacja odcina emocje abstrakcyjną analizą.

Neofreudyści zostali w kręgu myśli psychodynamicznej, ale odeszli od centralnej roli popędu seksualnego:

• Adler mówił o uniwersalnym poczuciu niższości, dążeniu do wyższości rozumianej jako rozwój, a nie przewaga nad innymi, oraz o interesie społecznym jako mierze zdrowia psychicznego.
• Jung rozumiał libido jako ogólną energię psychiczną i wprowadził nieświadomość zbiorową z archetypami.
• Horney opisywała orientacje wobec ludzi, które wyrastają z relacji i kultury.
• Erikson przesunął akcent na ego i tożsamość oraz rozciągnął rozwój na całe życie.

Ogólnie: obraz człowieka u neofreudystów jest bardziej społeczny i bardziej optymistyczny niż u Freuda.

Teorie cech: od Allporta do Wielkiej Piątki

Allport, Cattell, Eysenck

Teorie cech zadają inne pytanie. Nie „jaki konflikt kryje się pod zachowaniem?”, tylko „jakimi względnie stałymi dyspozycjami ludzie się od siebie różnią?”. Nie zajmują wyraźnego stanowiska wobec natury człowieka, raczej opisują różnice między ludźmi.

Allport dzielił cechy na kardynalne (rzadkie, przenikające całe życie), centralne (kilka najważniejszych) i wtórne (ujawniające się w określonych sytuacjach). Wprowadził pojęcie proprium i był zwolennikiem podejścia idiograficznego, czyli badania niepowtarzalnej jednostki. Nie odrzucał przy tym podejścia nomotetycznego, co bywa pułapką w testach.

Cattell poszedł drogą analizy czynnikowej. Odróżniał cechy powierzchniowe, czyli widoczne skupiska zachowań, od cech źródłowych, które je wyjaśniają, i opisał szesnaście czynników. Wprowadził też podział danych na L (zapis życia, w tym oceny innych osób), Q (kwestionariusz, samoopis) i T (test obiektywny).

Eysenck szukał niewielu szerokich wymiarów i chciał nie tylko opisać osobowość, ale też wyjaśnić ją biologicznie. Jego model PEN obejmuje psychotyczność, ekstrawersję i neurotyczność. Ważne: Eysenck opisywał wymiary ciągłe, a „typ” to u niego najwyższy poziom hierarchii, nie odrębna kategoria ludzi. Pułapka numer jeden: introwertycy mają według niego wyższy, a nie niższy podstawowy poziom pobudzenia korowego, dlatego unikają dodatkowej stymulacji. Neurotyczność to z kolei wymiar osobowości, a nie diagnoza.

Wielka Piątka i HEXACO

Wielka Piątka wyrasta z hipotezy leksykalnej: to, co ważne w różnicach między ludźmi, zostaje zapisane w języku. Model pięcioczynnikowy Costy i McCrae ma pięć wymiarów, każdy z sześcioma aspektami: neurotyczność, ekstrawersję, otwartość na doświadczenie, ugodowość i sumienność.

Warto znać rozróżnienie, które egzaminatorzy lubią sprawdzać. Wielka Piątka w ścisłym sensie to tradycja leksykalna, a model pięcioczynnikowy to tradycja kwestionariuszowa. Piąty czynnik w pierwszej bywa nazywany intelektem, w drugiej otwartością na doświadczenie. Otwartość wiąże się z inteligencją, ale nie jest tym samym.

HEXACO zaproponowali Ashton i Lee na początku XXI wieku, gdy w badaniach leksykalnych w wielu językach powtarzało się sześć, a nie pięć czynników. Sześć wymiarów to uczciwość-pokora, emocjonalność, ekstrawersja, ugodowość, sumienność i otwartość. Trzy z nich odróżniają ten model od Wielkiej Piątki:

• uczciwość-pokora jest zupełnie nowa i obejmuje szczerość, sprawiedliwość, unikanie chciwości i skromność; jej niski poziom wiąże się z ciemną triadą,
• emocjonalność przypomina neurotyczność, ale nie zawiera złości, za to zawiera sentymentalność,
• ugodowość dotyczy przede wszystkim tolerancji i przebaczania, w opozycji do złości.

Do tego bloku należy też pytanie o stałość osobowości. Odróżniaj stałość pozycji względnej (kolejność osób w grupie) od stałości średniego poziomu cechy. Mogą występować niezależnie od siebie.

Temperament i regulacyjna teoria Strelaua

Temperament to formalne, biologicznie uwarunkowane cechy zachowania: dotyczy tego, jak ktoś reaguje, a nie co robi i dlaczego. Stąd częsty błąd w wypracowaniach: „choleryczny charakter” to pomylenie pojęć, bo choleryk to typ temperamentu.

Regulacyjna teoria temperamentu Jana Strelaua to obowiązkowy punkt programu na polskich uczelniach. Strelau definiował temperament jako podstawowe, względnie stałe cechy, które przejawiają się w poziomie energetycznym i charakterystykach czasowych zachowania. Są obecne od wczesnego dzieciństwa, mają odpowiedniki u zwierząt i zmieniają się powoli. Kluczowa teza brzmi: podstawową funkcją temperamentu jest regulacja stymulacji. Każdy ma swoje zapotrzebowanie na stymulację i swoim zachowaniem albo jej szuka, albo ją ogranicza.

Kwestionariusz FCZ-KT, opracowany przez Zawadzkiego i Strelaua, mierzy sześć cech:

• charakterystyki czasowe: żwawość i perseweratywność,
• charakterystyki energetyczne: wrażliwość sensoryczna, reaktywność emocjonalna, wytrzymałość i aktywność.

Najprostszy sposób na zapamiętanie: dwie czasowe mówią o tym, jak szybko reakcja się pojawia i jak długo się ciągnie, cztery energetyczne o tym, jak silnie reagujesz, ile wytrzymasz i ile stymulacji sam szukasz. Wrażliwość sensoryczna jest cechą energetyczną, nie czasową, co regularnie myli się w testach.

Strelau, w odróżnieniu od Eysencka, nie wiązał temperamentu z jednym mechanizmem biologicznym, tylko z całym układem mechanizmów neurobiologicznych i hormonalnych.

Humanizm i teorie społeczno-poznawcze

Rogers i Maslow

Humanizm wyrósł w opozycji do determinizmu psychoanalizy i behawioryzmu. Człowiek jest tu istotą wolną, odpowiedzialną i dążącą do rozwoju, a punktem wyjścia jest jego subiektywne doświadczenie.

Rogers postawił w centrum koncepcję Ja i tendencję aktualizacyjną. Gdy dziecko dostaje akceptację tylko pod pewnymi warunkami, przyswaja warunki wartości i zaczyna odrzucać te doświadczenia, które do nich nie pasują. Powstaje niezgodność między Ja a doświadczeniem. Celem rozwoju jest osoba w pełni funkcjonująca. Uważaj na niuans: bezwarunkowa akceptacja dotyczy osoby, a nie każdego jej zachowania.

Maslow opisał hierarchię potrzeb, od fizjologicznych po samorealizację. Na egzaminie ważne jest rozróżnienie potrzeb niedoboru, które wygasają po zaspokojeniu, i potrzeb wzrostu, które nie wygasają. Samorealizacja należy do tych drugich. Dobrze jest też wspomnieć krytykę: sztywna kolejność zaspokajania potrzeb i sposób wyłonienia „osób samorealizujących się” budzą zastrzeżenia metodologiczne.

Rotter, Bandura, Mischel, Kelly

W tym nurcie człowiek jest aktywnym, myślącym podmiotem: interpretuje sytuacje, przewiduje konsekwencje i reguluje własne zachowanie. Nie jest z natury ani dobry, ani zły.

• Rotter: umiejscowienie kontroli, czyli przekonanie, czy wyniki zależą od nas (wewnętrzne), czy od czynników zewnętrznych.
• Bandura: determinizm wzajemny (osoba, zachowanie i środowisko wpływają na siebie nawzajem), poczucie własnej skuteczności i uczenie się przez obserwację, z eksperymentami z lalką Bobo jako klasycznym przykładem.
• Mischel: paradoks spójności, czyli obserwacja, że zachowanie tej samej osoby zmienia się między sytuacjami. Mischel nie twierdził, że osobowość nie istnieje. Pokazał, że jej spójność widać we wzorcach typu „jeśli... to...”, a system CAPS opisuje osobowość jako sieć jednostek poznawczo-afektywnych. Do tego badania nad odraczaniem gratyfikacji.
• Kelly: teoria konstruktów osobistych. Człowiek jest jak naukowiec, który buduje własne kategorie do przewidywania zdarzeń. Narzędziem jest test repertuarowy.

Najczęstsza pomyłka w tym bloku to zlanie w jedno umiejscowienia kontroli i poczucia własnej skuteczności. Rotter pyta: czy wynik zależy ode mnie? Bandura pyta: czy potrafię wykonać to działanie? Żadne z tych pojęć nie jest tym samym co samoocena.

Jak porównywać teorie osobowości na egzaminie

Pytanie „porównaj teorię X i Y” nie sprawdza, czy pamiętasz nazwiska. Sprawdza, czy widzisz strukturę przedmiotu. Najprościej zestawiać nurty według tych samych pięciu kryteriów:

1. Natura człowieka: pesymistyczna i deterministyczna u Freuda, neutralna w teoriach cech, optymistyczna w humanizmie, aktywny podmiot w teoriach społeczno-poznawczych.
2. Jednostka opisu: instancje i mechanizmy obronne, cechy, właściwości temperamentu, koncepcja Ja, oczekiwania i konstrukty.
3. Rozwój: wczesne dzieciństwo u Freuda, całe życie u Eriksona i humanistów, uczenie się w podejściu społeczno-poznawczym, powolne zmiany temperamentu.
4. Metoda badania: studium przypadku, kwestionariusze i analiza czynnikowa, eksperyment, podejście fenomenologiczne.
5. Zastosowanie: psychoterapia, diagnoza i dobór zawodowy, doradztwo, programy edukacyjne i zdrowotne.

Na koniec odpowiedzi warto pokazać osie porządkujące cały przedmiot: optymizm a pesymizm, determinizm a wolność, struktura a proces, idiograficzne a nomotetyczne. Dobrym zamknięciem jest wzmianka o modelach integracyjnych, takich jak trzy poziomy osobowości McAdamsa czy system CAPS, które łączą perspektywy zamiast je sobie przeciwstawiać.

Pomaga też ćwiczenie na jednym przykładzie. Weź koleżankę, która odkłada naukę na ostatnią chwilę. Teoria cech powie o niskiej sumienności. Strelau zapyta o zapotrzebowanie na stymulację, którą daje presja terminu. Rogers zobaczy rozdźwięk między Ja idealnym a doświadczeniem. Bandura wskaże niskie poczucie skuteczności w danym przedmiocie, a Mischel sygnaturę „jeśli zadanie jest nudne i odległe, to zajmuję się czymś przyjemnym”. Każde wyjaśnienie wskazuje inny mechanizm i inną drogę zmiany. Jeśli potrafisz tak przejść przez jedno zachowanie, poradzisz sobie z większością pytań otwartych.

Kurs, który porządkuje cały materiał

Jeśli chcesz przejść przez te teorie krok po kroku, z tabelą porównawczą, listą najczęściej mylonych pojęć i pytaniami sprawdzającymi po każdej lekcji, zajrzyj do kursu Psychologia osobowości dla studenta psychologii: teorie, badania i pytania egzaminacyjne. Obejmuje również genetykę zachowania, modele neurobiologiczne, tożsamość i pomiar osobowości.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są główne teorie osobowości?

Najczęściej wyróżnia się podejście psychodynamiczne, teorie cech (w tym Wielką Piątkę i HEXACO), teorie temperamentu, podejście humanistyczne, teorie społeczno-poznawcze oraz podejście biologiczne. Każde odpowiada na inne pytanie o człowieka.

Czym różni się temperament od osobowości?

Temperament dotyczy formalnych cech zachowania, czyli tego, jak ktoś reaguje: z jaką siłą i w jakim tempie. Osobowość jest pojęciem szerszym i obejmuje także treść zachowania, motywy i obraz siebie.

Czym różni się Wielka Piątka od HEXACO?

HEXACO ma sześć wymiarów zamiast pięciu. Dodaje uczciwość-pokorę, a emocjonalność i ugodowość rozumie inaczej niż Wielka Piątka, bo złość przenosi z neurotyczności na przeciwny biegun ugodowości.

Co to jest model PEN Eysencka?

To model trzech szerokich wymiarów osobowości: psychotyczności, ekstrawersji i neurotyczności. Eysenck traktował je jako wymiary ciągłe i szukał dla nich wyjaśnień biologicznych.

Jakie cechy temperamentu wyróżnia Strelau?

Sześć: dwie czasowe (żwawość i perseweratywność) oraz cztery energetyczne (wrażliwość sensoryczna, reaktywność emocjonalna, wytrzymałość i aktywność). Mierzy je kwestionariusz FCZ-KT.

Jak uczyć się teorii osobowości do egzaminu?

Porównuj nurty według stałych kryteriów: obraz człowieka, jednostka opisu, rozwój, metoda badania i zastosowanie. Osobno wypisz pary pojęć, które łatwo pomylić, i ćwicz wyjaśnianie jednego zachowania z perspektywy kilku teorii.