Przejdź do treści
CENTRUM WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ
Wszystkie teksty
Specjalista13 listopada 202611 min czytania

Tiki u dzieci: terapia CBIT, diagnoza zespołu Tourette'a i praca z rodziną w gabinecie psychologa

Tiki u dzieci z perspektywy gabinetu: przeczucie tiku, diagnoza zespołu Tourette'a, czerwone flagi do lekarza, różnicowanie z natręctwami, terapia CBIT, szkoła i tiki czynnościowe u nastolatków.

Autor: Redakcja CWP

Tiki u dzieci: terapia CBIT, diagnoza zespołu Tourette'a i praca z rodziną w gabinecie psychologa

Igor ma jedenaście lat. Od wiosny mruga, kręci szyją i co jakiś czas chrząka. Mama przynosi na pierwszą konsultację nagranie z telefonu i listę tego, co już próbowali: prośby, upomnienia, nagrodę za dzień bez mrugania. W gabinecie Igor siedzi spokojnie i przez większość rozmowy tików prawie nie widać. Tiki u dzieci często tak wyglądają w poradni: słabną w nowym miejscu, a wracają wieczorem przed telewizorem. Zanim zaproponujesz terapię, ustalasz trzy rzeczy: czy to na pewno tiki, czy dziecko potrzebuje lekarza i co w życiu rodziny przeszkadza najbardziej.

Czym są tiki u dzieci i dlaczego falują?

Tik to nagły, szybki, powtarzający się ruch albo dźwięk bez rytmu. Tiki ruchowe proste to mruganie, marszczenie nosa, ruch głową czy wzruszanie ramion. Złożone to dłuższe sekwencje: dotykanie przedmiotów, podskok, gest. Tiki głosowe proste to chrząkanie, pociąganie nosem, pochrząkiwanie, a złożone to słowa, powtarzanie usłyszanych zwrotów albo własnych słów. Tiki zwykle zaczynają się w wieku przedszkolnym albo w młodszych klasach, nasilają w drugiej połowie szkoły podstawowej, a u wielu dzieci słabną w okresie dojrzewania.

Dla planu pracy bardzo ważne jest przeczucie tiku. Wiele dzieci, zwłaszcza starszych, opisuje przed tikiem swędzenie, napięcie albo uczucie, że coś musi zostać zrobione, a tik przynosi chwilową ulgę. Młodsze dzieci często go nie zauważają, więc nie wpisuj braku przeczucia do notatki jako dowodu, że to coś innego. Właśnie na tym doznaniu opiera się później terapia behawioralna.

Tiki falują. Nasilają się przy zmęczeniu, ekscytacji, nudzie, chorobie i napięciu, słabną przy skupieniu na czymś ciekawym. Dziecko potrafi je na chwilę powstrzymać, ale tłumienie kosztuje wysiłek i często kończy się serią tików w domu. Rodzice, którzy widzą spokojne dziecko u babci i wiele tików po szkole, łatwo dochodzą do wniosku, że dziecko robi to celowo. Twoim pierwszym zadaniem jest wyjaśnić im, skąd te wahania.

Chcesz mieć jedną mapę od pierwszego mrugnięcia do planu terapii? Szkolenie o tikach i zespole Tourette'a u dzieci i młodzieży zaczyna od rodzajów tików i ich przebiegu, a potem prowadzi przez diagnozę, różnicowanie, CBIT i współpracę ze szkołą.

Jak wygląda zespół Tourette'a u dzieci i diagnoza w Polsce?

O zespole Tourette'a mówimy, gdy dziecko ma kilka tików ruchowych i co najmniej jeden głosowy, niekoniecznie w tym samym czasie, tiki zaczęły się w dzieciństwie i trwają dłużej niż rok. Gdy objawy trwają krócej niż rok, mówimy o tikach przemijających. Są też przewlekłe tiki tylko ruchowe albo tylko głosowe. Wbrew obiegowej opinii wypowiadanie wulgarnych słów, czyli koprolalia, pojawia się tylko u części osób i nie jest warunkiem diagnozy.

Rozpoznanie stawia lekarz, najczęściej neurolog dziecięcy, a przy współwystępujących trudnościach także psychiatra dzieci i młodzieży. Do neurologa w ramach NFZ potrzebne jest skierowanie, do psychiatry, psychologa i ośrodka środowiskowego dla dzieci i młodzieży rodzina może zgłosić się bez skierowania. W tej ścieżce psycholog zbiera obserwacje i ocenia, jak tiki wpływają na życie dziecka. Ty opisujesz, lekarz rozpoznaje.

Gdy temat zespołu Tourette'a u dzieci pojawia się na pierwszej konsultacji, rodzice często boją się samej nazwy. Pomaga spokojne wyjaśnienie, że rozpoznanie opisuje czas trwania i rodzaj tików, a o tym, jak dziecko będzie funkcjonować, mówi znacznie mniej, niż się obawiają.

Jakie czerwone flagi przy tikach u dzieci wymagają lekarza?

Większość dzieci z tikami nie potrzebuje pilnej pomocy lekarskiej, a przy łagodnych tikach u dzieci bez niepokojących sygnałów możesz od razu zacząć psychoedukację. Są jednak sygnały, przy których nie zaczynasz pracy nad tikami przed konsultacją. To nagły początek wielu objawów naraz, regres zachowania albo utrata umiejętności, które dziecko już miało, pogorszenie pisma, zmiana nastroju, moczenie po latach suchości, zaburzenia świadomości, osłabienie, kłopoty z chodem albo mową. Przy takim obrazie dziecko powinno szybko zobaczyć pediatrę albo neurologa.

Do lekarza kierujesz też dziecko z tikami bolesnymi, takimi, które uszkadzają skórę, oczy czy szyję, albo tak nasilonymi, że dziecko nie może jeść, pisać czy chodzić do szkoły. Za zgodą rodzica przygotuj krótką notatkę: co obserwujesz, od kiedy, co pokazał dzienniczek tików i o co prosisz. Poproś rodziców o kilka krótkich nagrań z domu, bo w gabinecie tiki często słabną.

Rodzice pytają o leki. Psycholog o nich nie decyduje i ich nie zaleca. Pytasz, co dziecko dostaje i od kogo, a decyzję zostawiasz lekarzowi.

Jak odróżnić tik od natręctwa, stereotypii i nawyku?

W różnicowaniu pomaga kilka pytań. Stereotypie zaczynają się zwykle wcześniej, są rytmiczne, trwają dłużej, pojawiają się przy ekscytacji i dziecko nie odczuwa ich jako przymusu. Natręctwo poprzedza myśl o czymś złym albo potrzeba, żeby coś było „dokładnie tak”, a ruch ma temu zapobiec. Nawyki skupione na ciele, takie jak obgryzanie paznokci czy wyrywanie włosów, wyglądają inaczej i mają inną funkcję. Krótkie, za każdym razem podobne epizody z utratą kontaktu wymagają neurologa, bo mogą być napadami.

Tiki a OCD i ADHD to pytanie, które zadajesz przy każdym dziecku z tikami. Trudności z uwagą i impulsywnością u wielu dzieci przeszkadzają w szkole bardziej niż same tiki. Natręctwa, lęk, obniżony nastrój, wybuchy złości i trudności ze snem też często idą w parze z tikami. Plan pomocy zaczynasz więc od pytania, co przeszkadza dziecku i rodzinie najbardziej, i dopiero potem decydujesz, czy pierwsze miejsce dostają tiki.

Przy natręctwach przydaje się wpis o tym, jak poprowadzić sesję ekspozycji w OCD, bo część dzieci z tikami potrzebuje obu form pracy.

Jak prowadzić psychoedukację rodziny przy tikach?

Psychoedukacja to pierwsza interwencja przy tikach u dzieci i dla wielu rodzin wystarczająca. Wyjaśniasz, że tiki nie są winą dziecka ani rodziców, że falują i że dziecko nie robi ich na złość. Mówisz, co je nasila, i proponujesz zasadę prostą do zapamiętania: w domu nikt nie komentuje tików, nie prosi o ich powstrzymanie i nie liczy ich na bieżąco. Dzienniczek tików prowadzi rodzic raz dziennie, wieczorem, bez obserwowania dziecka przez cały dzień.

Upominanie dziecka zwykle nasila napięcie i tiki, a do tego uczy dziecko wstydu. Rodzice często odczuwają ulgę, gdy słyszą, że mogą przestać pilnować. Mniej komentarzy i mniej tłumienia bywa dla dziecka dużą ulgą, choć same tiki falują dalej po swojemu. Rodzicom, którzy chcą przeczytać coś spokojnie w domu, możesz polecić wpis o tym, jak reagować na tiki u dziecka w domu.

Przy rodzinie w napięciu pomaga stały rytm spotkań z rodzicami. Jak go ułożyć, opisuje wpis o współpracy z rodzicami w terapii dziecka.

Na czym polega CBIT, czyli terapia behawioralna tików?

CBIT to kompleks interwencji behawioralnych, którego rdzeniem jest trening odwracania nawyku. Standardowy program obejmuje około ośmiu spotkań w ciągu mniej więcej dziesięciu tygodni i codzienne ćwiczenia w domu. Zaczynasz od listy tików i wyboru jednego, który przeszkadza najbardziej. Potem trening świadomości: dziecko uczy się opisać tik, zauważyć go w lustrze albo na nagraniu i rozpoznać pierwsze sygnały, w tym przeczucie.

Następny krok to reakcja konkurencyjna, czyli spokojny, mało widoczny ruch, który utrudnia wykonanie tiku. Przy mruganiu może to być celowe, spokojne i rzadsze mruganie ze wzrokiem skupionym na jednym punkcie, przy ruchu szyją napięcie mięśni karku z brodą lekko skierowaną w dół, przy chrząkaniu spokojny oddech przez nos. Dziecko utrzymuje ją przez krótki czas, aż przeczucie osłabnie. Ćwiczycie najpierw w gabinecie, potem w domu, a reakcję dobierasz razem z dzieckiem, żeby była dla niego wygodna.

Druga część to analiza funkcjonalna: w jakich sytuacjach tiki się nasilają i jak reaguje otoczenie. Z rodziną zmieniasz to, co tiki podtrzymuje, na przykład zwalnianie dziecka z obowiązków albo komentarze rodzeństwa. Rodzic uczy się chwalić ćwiczenie zamiast liczyć tiki. Z dziećmi w wieku pięciu do ośmiu lat CBIT wymaga dostosowania, większej roli rodzica i zabawy, a program da się prowadzić także online.

U części dzieci, zwłaszcza z wieloma tikami i silnym przeczuciem, sprawdza się ekspozycja z powstrzymaniem reakcji. Dziecko uczy się wytrzymywać przeczucie bez tiku przez coraz dłuższy czas, krok po kroku według drabiny.

Reakcję konkurencyjną i analizę funkcjonalną możesz wprowadzić już na trzecim spotkaniu. W szkoleniu są gotowe karty „Karta reakcji konkurencyjnej” i „Arkusz analizy funkcjonalnej”, a lekcje pokazują, co mówić dziecku, gdy ćwiczenie nie wychodzi: zobacz program szkolenia.

Jak pomóc dziecku z tikami w szkole?

Nauczyciele najczęściej upominają ucznia albo udają, że nic nie widzą. Pomaga list do szkoły przygotowany za zgodą rodziców i ucznia: krótko, czym są tiki, czego nie robić, co pomaga. Uczeń może dostać zgodę na wyjście z klasy, gdy tiki narastają, miejsce w sali, gdzie mniej zwraca na siebie uwagę, i spokojną reakcję nauczyciela. Przy opinii poradni możliwe są dostosowania, na przykład osobna sala przy sprawdzianie albo więcej czasu, a o egzaminach zewnętrznych decyduje dyrektor szkoły według aktualnych zasad.

Rozmowa z klasą zmniejsza docinki i ciekawość rówieśników, ale prowadzisz ją wyłącznie wtedy, gdy uczeń jej chce i sam decyduje, ile o sobie powie. Część dzieci woli sama opowiedzieć o tikach, inne wolą, żeby zrobił to dorosły.

Czym różnią się tiki czynnościowe u nastolatków?

Tiki czynnościowe u nastolatków to ruchy i dźwięki przypominające tiki, które mają inny mechanizm niż tiki pierwotne i należą do zaburzeń czynnościowych objawów neurologicznych. Częściej pojawiają się nagle w okresie dojrzewania, częściej u dziewcząt, bywają złożone od początku i często występują razem z lękiem, obniżonym nastrojem albo przeciążeniem. Rozpoznanie stawia lekarz, najczęściej neurolog, na podstawie charakterystycznych cech w badaniu. U jednej osoby mogą występować zarówno tiki, jak i objawy czynnościowe.

Pomoc wygląda tu inaczej niż przy zespole Tourette'a. Najważniejsze jest wyjaśnienie rozpoznania bez sugestii, że nastolatek udaje, praca z napięciem i stopniowy powrót do szkoły i codziennych zajęć. Przy nastolatku pytaj też o nastrój. Gdy mówi o beznadziei albo o myślach samobójczych, najpierw jest bezpieczeństwo: w nagłej sytuacji dzwonisz pod 112, nastolatkowi dajesz 116 111, rodzicom 800 12 12 12, a dorosłym w kryzysie 116 123 i 800 70 2222 (całodobowo).

Co uczciwie powiedzieć rodzinie o skuteczności terapii?

Terapia behawioralna przy tikach u dzieci jest uznaną metodą i u wielu dzieci zmniejsza nasilenie tików oraz to, jak bardzo przeszkadzają. Nie usuwa ich jednak na zawsze i nie każde dziecko na nią odpowiada. Tiki falują także w trakcie terapii, więc gorszy tydzień nie oznacza porażki. Powiedz to rodzinie na początku, żeby po pierwszym nasileniu nie przerwała pracy.

Plan na dziesięć do dwunastu spotkań zawiera cele sprawdzalne w dzienniczku, ocenę po kilku tygodniach i plan na nawrót. Za cel przyjmujesz to, co rodzina może zobaczyć: dziecko wraca do treningu piłki, chodzi na zajęcia bez wyjść, w domu nikt nie komentuje tików. Gdy dziecko radzi sobie samo, kończysz pracę i zostawiasz otwartą drogę powrotu przy nasileniu.

Szkolenie ma 16 modułów, 64 lekcje i 22 godziny pracy, a po ukończeniu dostajesz certyfikat z liczbą godzin. W planie Specjalista pierwsze 5 dni jest za darmo i w tym czasie otwierasz 2 dowolne szkolenia w całości, więc sprawdzisz, czy ten kurs pasuje do Twojej pracy: przejdź do szkolenia.
  • 16 kart do druku: dzienniczek tików na 14 dni, karta wywiadu, karta różnicowania, list do szkoły, plan terapii,
  • gotowe zdania do rozmowy z rodzicem, dzieckiem, nastolatkiem i nauczycielem,
  • przypadki od pierwszej konsultacji do zakończenia pracy,
  • certyfikat po ukończeniu, 22 godziny.

Najczęściej zadawane pytania

Czy tiki u dzieci mijają same?

U wielu dzieci tiki słabną albo wycofują się w okresie dojrzewania, a część tików przemija w ciągu kilku miesięcy. Gdy tiki bolą, przeszkadzają w nauce albo w kontaktach z rówieśnikami, lepiej zacząć od lekarza i psychologa zamiast czekać.

Kiedy dziecko z tikami powinno trafić do neurologa?

Pilnie przy nagłym początku wielu objawów, regresie, utracie umiejętności, zaburzeniach świadomości i innych objawach neurologicznych. Także przy tikach bolesnych, uszkadzających ciało albo tak nasilonych, że utrudniają codzienne życie.

Na czym polega terapia CBIT?

To terapia behawioralna, której rdzeniem jest trening odwracania nawyku. Dziecko uczy się zauważać przeczucie tiku i wykonywać reakcję konkurencyjną, a rodzina zmienia sytuacje, które tiki nasilają. Standardowo to około ośmiu spotkań i codzienne ćwiczenia w domu.

Czy CBIT można prowadzić online?

Tak, program da się prowadzić online. Przy małych dzieciach potrzebny jest aktywny udział rodzica, a ćwiczenia warto pokazać na kamerze i sprawdzić, czy dziecko wykonuje je wygodnie.

Czy tłumienie tików szkodzi dziecku?

Krótkie powstrzymanie tiku jest możliwe, ale kosztuje wysiłek i często kończy się serią tików później. Dlatego w domu i w szkole nikt nie powinien prosić dziecka o powstrzymywanie tików, a ćwiczenia z reakcją konkurencyjną prowadzi się w ramach terapii.

Czym różnią się tiki od natręctw?

Tik poprzedza zwykle przeczucie w ciele, a ruch przynosi ulgę. Natręctwo poprzedza myśl o czymś złym albo potrzeba, żeby coś było dokładnie tak, a ruch ma temu zapobiec. U części dzieci występują jedne i drugie.

Czy kurs daje uprawnienia do diagnozowania zespołu Tourette'a?

Nie. Kurs nie jest akredytowany, nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych i nie uczy diagnozowania chorób neurologicznych. Po jego ukończeniu otrzymujesz certyfikat CWP z liczbą godzin.

Źródła

Ostatnia aktualizacja: 13 listopada 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny dla specjalistów i nie stanowi porady medycznej ani prawnej.

Newsletter

Nowe teksty i nowości z biblioteki CWP

Jedna wiadomość, gdy pojawi się coś wartego uwagi: nowe szkolenia i ścieżki, nowe teksty na blogu, zmiany w regulacji zawodu. Bez ofert w każdym mailu.

Powiązane szkolenia

Szkolenia, które rozwijają ten temat

Dostęp w ramach subskrypcji — bez opłat za pojedyncze szkolenie.

Tiki i zespół Tourette'a u dzieci i młodzieży: diagnoza, CBIT i współpraca z rodziną i szkołąNowość

Dzieci i młodzież: ADHD, autyzm, neuroróżnorodność

Tiki i zespół Tourette'a u dzieci i młodzieży: diagnoza, CBIT i współpraca z rodziną i szkołą

Szkolenie online dla psychologów dziecięcych, psychoterapeutów dzieci i młodzieży oraz psychologów z poradni i szkół o tym, jak rozpoznać tiki, odróżnić je od innych ruchów, wychwycić czerwone flagi, poprowadzić psychoedukację rodziny i terapię behawioralną CBIT oraz wesprzeć dziecko w szkole.

22 godz. dydakt.Średniozaawansowany
W abonamencie
Zaburzenia snu u dzieci i nastolatków: diagnoza i terapia behawioralna w gabinecie psychologaNowość

Dzieci i młodzież: ADHD, autyzm, neuroróżnorodność

Zaburzenia snu u dzieci i nastolatków: diagnoza i terapia behawioralna w gabinecie psychologa

Szkolenie online dla psychologów dziecięcych, psychoterapeutów dzieci i młodzieży, psychologów z poradni psychologiczno-pedagogicznych i psychologów szkolnych o tym, jak rozpoznać problem ze snem dziecka, wychwycić czerwone flagi, poprowadzić wywiad i dzienniczek, dobrać metodę behawioralną do rodziny i pracować z bezsennością nastolatka.

22 godz. dydakt.Średniozaawansowany
W abonamencie

Blog

Przeczytaj także