Lena uczy języka polskiego w klasie czwartej. Bruno, dziesięciolatek w okularach, jest uprzejmy i chętny do pracy, a mimo to zadania z tekstem oddaje puste albo napisane do połowy. Matematyczka mówi, że liczy wolno, a koleżanka, że za szybko się gubi. Wszyscy widzą, że nauka idzie mu trudniej, i nikt nie wie, dlaczego. Trudności w uczeniu się mają wiele przyczyn, a najczęstszy błąd polega na nazwaniu ich, zanim ktokolwiek sprawdzi, co się dzieje. Ten wpis dla nauczycieli, wychowawców i pedagogów prowadzi od pierwszych pytań, przez obserwację i dostosowania, po rozmowę z rodzicem i poradnię, bez stawiania diagnoz.
Czym są trudności w uczeniu się i od czego zacząć, gdy nauka idzie uczniowi trudniej?
Trudności w uczeniu się opisują sytuację w klasie: uczeń mimo starań nie osiąga tego, czego od niego oczekujemy, albo osiąga to znacznie wolniej niż rówieśnicy. Nazwa nie mówi nic o przyczynie. Za takim obrazem może stać słabszy wzrok, kłopot ze słuchem, zaległości po długiej nieobecności, inny język w domu, lęk, zmęczenie albo trudność specyficzna, której nie widać na pierwszy rzut oka. Dlatego pierwsza decyzja brzmi: zbieram obserwacje, a etykiety zostawiam na później.
Nauczyciel nie diagnozuje. Rozpoznanie specyficznych trudności należy do poradni psychologiczno-pedagogicznej, a zaburzeń zdrowotnych do lekarza. Do zadań nauczyciela należy rozpoznawanie potrzeb edukacyjnych ucznia i przyczyn jego niepowodzeń oraz obserwacja pedagogiczna (§ 20 rozporządzenia w sprawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej). To zadanie jest jednoznaczne, a przy tym mniej straszne, niż się wydaje.
W pierwszym tygodniu po zauważeniu kłopotu zrób trzy rzeczy. Zapisz konkretne sytuacje z datami, bez ocen. Porozmawiaj z uczniem o tym, co mu przeszkadza, i zapytaj, kiedy idzie łatwiej. Sprawdź, czy ktoś z zespołu widzi to samo na innych lekcjach. Dopiero potem szukaj przyczyny.
W pierwszym module szkolenia „Uczeń, któremu nauka idzie trudniej: od czego zacząć” uczysz się, jak zebrać pierwsze informacje i nie nazwać trudności za wcześnie. Do pobrania masz „Lista kontrolna: co sprawdzić, zanim nazwiesz trudność”, którą wypełnisz dla własnego ucznia. Zobacz program szkolenia.
Skąd biorą się trudności w uczeniu się i co sprawdzić jako pierwsze?
Najpierw wzrok i słuch. Uczeń, który nie widzi tablicy albo gorzej słyszy w hałasie klasy, wygląda jak ktoś, kto się nie stara. Zapytaj rodzica, kiedy dziecko miało ostatnio badanie wzroku i słuchu, i zaproponuj je, zanim pomyślisz o czymkolwiek innym. To najtańszy i najszybszy krok, a wyjaśnia zaskakująco wiele przypadków.
Potem sprawdź zdrowie i codzienność: sen, ból głowy lub brzucha, częste nieobecności, zmęczenie po lekcjach. Zajrzyj w zaległości, bo luka z wcześniejszej klasy wygląda jak brak zdolności, a jest brakiem podstawy, na której nowy materiał nie ma się na czym oprzeć. Zobacz, w jakim języku uczeń mówi w domu i czy rozumie polecenia, a także je powtarza.
Na końcu zapytaj o emocje i dom. Lęk, smutek, konflikty w klasie, zmiana w rodzinie, przeciążenie obowiązkami zabierają uwagę, którą uczeń mógłby przeznaczyć na naukę. Uczeń w takim stanie uczy się gorzej, choć jego możliwości się nie zmieniły. Gdy przyczyna jest pozaedukacyjna, same ćwiczenia z matematyki czy czytania niewiele pomogą, więc ustal, kto w szkole zajmie się tym obszarem.
Jak obserwować ucznia i rozpoznać jego potrzeby w szkole?
Obserwacja ma być użyteczna, nie wyczerpująca. Wybierz dwie lub trzy sytuacje, w których trudność jest najwyraźniejsza, i opisz je tak, żeby ktoś inny mógł je sobie wyobrazić: co uczeń robił, co zrobił źle, w którym miejscu się zatrzymał, co pomogło. Zapis z datami pokazuje wzór, którego nie zobaczysz w pamięci, na przykład że uczeń radzi sobie rano, a po szóstej lekcji już nie.
Przyjrzyj się też samym pracom. Zamiast wystawiać ocenę, sprawdź, co uczeń umie, co myli i gdzie się zatrzymuje. Jeden błąd powtarzany w różnych zadaniach mówi więcej niż liczba błędów. Rozmowa z uczniem o tym, jak się uczy, uzupełnia obraz: dzieci często potrafią powiedzieć, że gubią się przy długim poleceniu albo nie mogą zapamiętać kilku kroków naraz.
Uczeń z trudnościami w uczeniu się ma najwięcej korzyści, gdy obserwacje zbierają różni nauczyciele i specjaliści. W szkole oceniają oni efektywność udzielanej pomocy, a wychowawca uwzględnia wnioski przy planowaniu dalszej pracy (§ 20 ust. 9 i 10 rozporządzenia o pomocy). Dzięki temu trudność przestaje być prywatnym kłopotem jednego nauczyciela i staje się sprawą zespołu.
Czym różnią się trudności specyficzne i ogólne?
Trudności specyficzne dotyczą wąskiego obszaru, na przykład czytania, pisania, liczenia albo języka, przy zachowanej ogólnej sprawności intelektualnej. Uczeń może świetnie rozumować i opowiadać, a mimo to bardzo wolno czytać albo mylić zapis liczb. Trudności ogólne obejmują naukę szerzej: uczeń uczy się wolniej we wszystkim, potrzebuje więcej powtórzeń i prostszych poleceń na wielu przedmiotach.
Różnica ma znaczenie praktyczne. Przy trudności specyficznej pomaga wsparcie w konkretnej umiejętności i dostosowanie sposobu sprawdzania. Przy trudnościach ogólnych potrzebne jest uczenie w mniejszych krokach z większą liczbą powtórzeń we wszystkich obszarach. Obie sytuacje wymagają innej rozmowy z rodzicem i innego planu, więc nie warto ich mieszać.
Zwróć uwagę na przepisy. Opinia poradni o specyficznych trudnościach w uczeniu się może być wydana nie wcześniej niż po ukończeniu klasy III szkoły podstawowej (§ 3 rozporządzenia o ocenianiu). Wcześniej nauczyciel obserwuje, wspiera i zapisuje, a rozpoznanie, które pojawia się później, opiera na tych zapisach. Szerzej o jednej z trudności specyficznych piszemy we wpisie o dysleksji u ucznia.
Dyskalkulia u ucznia, rozwojowe zaburzenie języka i inteligencja niższa niż przeciętna: co wolno nauczycielowi?
Te trzy obszary wymagają ostrożności. Dyskalkulia to specyficzna trudność w posługiwaniu się liczbami i działaniami. Rozwojowe zaburzenie języka to trudność w rozumieniu i tworzeniu mowy, która w klasie wygląda jak uczeń, który "nie słucha poleceń". Rozpoznać je może specjalista albo poradnia, nauczyciel zaś ma obowiązek zauważyć, opisać i dostosować pracę. Uczeń, który wolno liczy, nie ma jeszcze dyskalkulii, a uczeń, który nie rozumie poleceń, nie ma jeszcze zaburzenia języka.
Co możesz zrobić w klasie? Przy kłopocie z liczeniem daj konkretne pomoce na ławkę: patyczki do liczenia, kostki, oś liczbową, zapis działania w krokach. Przy kłopocie z językiem mów krótko i konkretnie, daj polecenie w dwóch formach (słowem i pokazem), a po wypowiedzi zapytaj ucznia, co zrozumiał. Przy lęku przed matematyką zacznij od zadań, które uczeń na pewno rozwiąże.
Inteligencja niższa niż przeciętna nie jest niepełnosprawnością. Uczeń z taką sprawnością intelektualną uczy się wolniej, potrzebuje prostszych poleceń i więcej powtórzeń, ale dalej może się uczyć i rozwijać. W szkole nie operujemy progami liczbowymi ani nie mówimy o tym przy dziecku, a nauczyciel nie ustala, jaka jest czyjaś sprawność intelektualna. Jeśli uczeń ma orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, pracę planuje się według indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego (art. 127 Prawa oświatowego).
W piątym module szkolenia, „Uczeń z inteligencją niższą niż przeciętna”, pracujesz na przykładach dostosowań przedmiot po przedmiocie. Do pobrania masz „Polecenia krótkie i zrozumiałe: wzory przepisanych poleceń” oraz „Analiza pracy ucznia: co umie, co myli, gdzie się zatrzymuje”. Sprawdź zawartość kursu.
Jakie są dostosowania dla ucznia z trudnościami w uczeniu się na lekcji?
Dostosowanie zmienia sposób pracy i sprawdzania, a cele programu zostają te same. Nauczyciel indywidualizuje pracę z uczniem i dostosowuje wymagania (art. 44c ustawy o systemie oświaty). Uczniowi objętemu pomocą w szkole, który nie ma orzeczenia ani opinii, dostosowanie przysługuje na podstawie rozpoznania potrzeb dokonanego przez nauczycieli i specjalistów (§ 2 pkt 4 rozporządzenia o ocenianiu). Na papier z poradni nie trzeba więc czekać.
Pomaga to, co odciąża pamięć roboczą ucznia, czyli zdolność utrzymania w głowie kilku informacji naraz. Daj jedno polecenie na raz albo polecenie w krokach zapisanych na tablicy. Pokaż wzór rozwiązania, zanim uczeń zacznie pracę. Zapisuj najważniejsze słowa i plan lekcji w widocznym miejscu. Zostaw więcej czasu na odpowiedź i na sprawdzian, a długie zadanie dziel na części z osobnymi terminami.
Powtarzaj materiał w odstępach czasu, bo jednorazowe wyjaśnienie rzadko wystarcza. Wróć do tematu po kilku dniach, potem po tygodniu, i za każdym razem w nieco innej formie. Spisz najważniejsze dostosowania na jednej kartce, którą mogą zobaczyć wszyscy nauczyciele ucznia, bez danych o zdrowiu i diagnozach, za to z opisem tego, co zmieniamy w pracy.
Pomagają sprawdzone rzeczy: jasne polecenia, krótkie kroki, powtórki, wzory rozwiązań i życzliwa uwaga nauczyciela.
Kiedy zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze, korekcyjno-kompensacyjne i wniosek do poradni?
Szkoła ma kilka form pomocy. Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze organizuje się dla uczniów mających trudności w nauce, w szczególności w spełnianiu wymagań z podstawy programowej, w grupie do ośmiu osób (§ 15 rozporządzenia o pomocy). Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne są dla uczniów z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi, w tym ze specyficznymi trudnościami, w grupie do pięciu osób (§ 8). Zajęcia logopedyczne prowadzi się w grupie do czterech osób (§ 9).
Pomoc w szkole jest dobrowolna i nieodpłatna (§ 3). Dyrektor ustala formy, okres i wymiar pomocy, a rodziców informuje się o ustaleniach i zaprasza do współpracy. Nauczyciele oceniają, czy pomoc działa. Gdy mimo udzielanej pomocy nie widać poprawy, dyrektor za zgodą rodziców występuje do publicznej poradni z wnioskiem o przeprowadzenie diagnozy i wskazanie sposobu rozwiązania problemu ucznia (§ 20 ust. 11 i 12).
Wniosek do poradni opisuje ucznia w kilku częściach: co się dzieje, od kiedy, w jakich sytuacjach, co już zrobiła szkoła i z jakim skutkiem. Dołącz zapisy obserwacji i prace ucznia. Taki dokument skraca drogę, bo poradnia nie zaczyna od zera. Rodzica uprzedź, czego się spodziewać, i jak będzie wyglądać orzeczenie albo opinia, a po otrzymaniu dokumentu omów z nim, co z niego wynika dla pracy na lekcji.
Jak oceniać i klasyfikować ucznia z trudnościami oraz co z promocją w klasach od I do III?
Oceniamy to, co uczeń zrobił, i mówimy, co poprawić, a ocenianie ma dawać informację o tym, jak dalej się uczyć (art. 44b ustawy o systemie oświaty). W klasach od I do III roczna ocena klasyfikacyjna jest opisowa i wskazuje potrzeby związane z przezwyciężaniem trudności w nauce (§ 8 rozporządzenia o ocenianiu). Zapisuj w niej konkret, na przykład co uczeń już potrafi i nad czym warto pracować, a unikaj ogólników.
Uczeń klas od I do III otrzymuje w każdym roku szkolnym promocję do klasy programowo wyższej. Powtarzanie klasy rada pedagogiczna może postanowić tylko w szczególnych przypadkach, uzasadnionych poziomem rozwoju i osiągnięć ucznia lub jego stanem zdrowia, na wniosek wychowawcy po zasięgnięciu opinii rodziców albo na wniosek rodziców po zasięgnięciu opinii wychowawcy (art. 44o). Od klasy IV promocja wymaga pozytywnych rocznych ocen z obowiązkowych zajęć, z wyjątkami określonymi w przepisach.
Uczeń niezadowolony z rocznej oceny może zgłosić zastrzeżenia. Uczeń niesklasyfikowany lub z oceną niedostateczną ma prawo do egzaminu. Sprawdź szczegóły w statucie szkoły i przepisach, zanim zaczniesz rozmowę z rodzicem o możliwych konsekwencjach. Pamiętaj, że dostosowanie wymagań jest stałym elementem pracy z uczniem i dotyczy całego roku.
Jak rozmawiać z rodzicem ucznia, któremu nauka idzie trudniej?
Zacznij od faktów i mocnych stron zamiast od oceny: „Zauważyłam, że Bruno czyta wolniej niż inni i szybko się męczy. Świetnie za to opowiada i zadaje trafne pytania”. Zapytaj, co rodzic widzi w domu, kiedy dziecko odrabia lekcje i co pomaga. Nie mów o rozpoznaniu, nie porównuj z rodzeństwem i nie obiecuj, że trudność minie.
Nazwij kolejny krok i daj rodzicowi wybór: badanie wzroku i słuchu, rozmowa z pedagogiem, zajęcia w szkole, wniosek do poradni. Każdy z nich ma sens w innej sytuacji. Ustal termin kolejnego spotkania i wróć do tematu, żeby rodzic nie miał poczucia, że został sam. Gdy rozmowa robi się trudna, pomoże wpis o trudnej rozmowie z rodzicem ucznia.
Jeśli trudności w nauce współwystępują z kłopotami z koncentracją i nadmierną ruchliwością, pracę na lekcji opisuje wpis o uczniu z ADHD na lekcji. Pamiętaj też o uczniu: powiedz mu, w czym jest dobry, i wyjaśnij, że trudność nie mówi o jego wartości. Dziecko, które słyszy „jesteś leniwy”, przestaje się starać, a dziecko, które słyszy „razem znajdziemy sposób”, zwykle wraca do pracy.
Co dostajesz w szkoleniu o trudnościach w uczeniu się?
Wpis porządkuje decyzje, a w codziennej pracy potrzebujesz gotowych kart i wzorów. Szkolenie prowadzi od pierwszych pytań, przez przyczyny, obserwację i trudności specyficzne oraz ogólne, po dostosowania, dokumenty z poradni, ocenianie, egzaminy, zajęcia wyrównawcze i plan na cały rok.
Szkolenie ma 12 modułów, 48 lekcji i 20 godzin nauki, a po ukończeniu dostajesz certyfikat CWP. W planie Specjalista pierwsze 5 dni jest za darmo i w tym czasie otwierasz 2 dowolne szkolenia w całości, więc program sprawdzisz przed płatnością: przejdź do szkolenia.
- 10 kart, wzorów i list kontrolnych PDF do druku: arkusz obserwacji z datami, analiza pracy ucznia, plan rozmowy z uczniem, plan dostosowań na jednej kartce, opis ucznia do wniosku do poradni, pismo do rodziców i plan wsparcia na rok,
- studium przypadku w każdym module i ćwiczenie z przykładową odpowiedzią,
- certyfikat CWP po ukończeniu szkolenia, 20 godzin nauki.
Najczęściej zadawane pytania
Czy nauczyciel może stwierdzić, że uczeń ma dysleksję albo dyskalkulię?
Nie, nauczyciel nie diagnozuje. Opisuje to, co widzi, zbiera zapisy i prace ucznia, dostosowuje pracę na lekcji i w razie potrzeby występuje do poradni. Rozpoznanie specyficznych trudności należy do poradni psychologiczno-pedagogicznej.
Od czego zacząć, gdy uczeń nagle zaczyna się uczyć gorzej?
Od sprawdzenia wzroku i słuchu, snu, zdrowia i sytuacji w domu i w klasie. Nagła zmiana częściej ma przyczynę pozaedukacyjną niż specyficzną trudność. Zapisz, od kiedy się to dzieje, i porozmawiaj z uczniem oraz rodzicem.
Czy uczeń musi mieć opinię z poradni, żeby dostosować wymagania?
Nie musi. Uczniowi objętemu pomocą psychologiczno-pedagogiczną w szkole wymagania dostosowuje się na podstawie rozpoznania potrzeb dokonanego przez nauczycieli i specjalistów. Opinia z poradni jest podstawą w innych sytuacjach, na przykład przy specyficznych trudnościach.
Czy inteligencja niższa niż przeciętna to niepełnosprawność?
Nie. Uczeń uczy się wolniej i potrzebuje więcej powtórzeń, ale nie ma automatycznie niepełnosprawności, a nauczyciel nie ocenia jego sprawności intelektualnej. O orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego decyduje zespół orzekający w publicznej poradni.
Kiedy skierować ucznia na zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze?
Gdy ma trudności w nauce, zwłaszcza w spełnianiu wymagań z podstawy programowej. Zajęcia są w grupie do ośmiu osób, a pomoc w szkole jest dobrowolna i nieodpłatna. Gdy mimo pomocy nie ma poprawy, dyrektor za zgodą rodziców wnioskuje do poradni.
Czy dostosowanie wymagań oznacza łatwiejszy program?
Nie. Zmienia się forma pracy i sprawdzania, na przykład czas, kroki i pomoce, a cele z programu zostają te same. Uczeń dostaje więcej czasu, wzór rozwiązania albo inny sposób odpowiedzi.
Czy szkolenie jest akredytowane i daje uprawnienia?
Szkolenie nie jest akredytowane, nie daje kwalifikacji zawodowych ani uprawnień i nie jest poradą prawną ani medyczną. Po ukończeniu dostajesz certyfikat CWP z liczbą godzin, który nie jest formą doskonalenia uznawaną do awansu zawodowego.
Źródła
Ostatnia aktualizacja: 5 listopada 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny dla specjalistów i nie stanowi porady prawnej.