Iwona uczy w czwartej klasie i w poniedziałek rano dowiaduje się, że dołączy do niej chłopiec, który przez ostatnie trzy lata chodził do szkoły w innym kraju. Rodzina przyjechała tydzień temu, mama przyniosła zaświadczenie ze starej szkoły i nie wie, od czego zacząć. Uczeń z doświadczeniem migracji trafia do polskiej szkoły z bardzo różnych powodów, a pierwsze decyzje szkoły, czyli do której klasy, ile godzin polskiego i kto pomoże, zapadają zwykle w ciągu kilku dni. Poniżej opisuję je po kolei, według przepisów obowiązujących 3 listopada 2026.
Jak przyjąć do szkoły ucznia z doświadczeniem migracji?
Uczeń, który nie jest obywatelem polskim i podlega obowiązkowi szkolnemu, korzysta z nauki w publicznej szkole podstawowej na warunkach dotyczących obywateli polskich (art. 165 ust. 1 Prawa oświatowego). Do klasy I szkoły obwodowej trafia z urzędu, bez rekrutacji. Do klas II-VIII szkoły obwodowej także z urzędu, ale kwalifikuje go się na podstawie dokumentów (§ 4 rozporządzenia o kształceniu osób niebędących obywatelami polskimi). Znajomość polskiego nie jest warunkiem przyjęcia.
Dokumentem jest świadectwo albo zaświadczenie o ukończeniu szkoły lub klasy, albo zaświadczenie szkoły z zagranicy potwierdzające uczęszczanie i klasę. Gdy z dokumentów nie da się ustalić łącznej liczby lat nauki, wystarczy pisemne oświadczenie rodzica. Przy wyborze klasy dyrektor może wziąć pod uwagę także wiek ucznia i opinię rodzica, ustną lub pisemną (§ 11).
Rozmowa kwalifikacyjna jest drogą dla ucznia, który dokumentów nie ma (§ 12 ust. 1). Termin ustala dyrektor, który ją prowadzi, a w razie potrzeby zaprasza nauczycieli. Uczeń, który nie zna polskiego, rozmawia w języku, którym się posługuje, a gdy trzeba, uczestniczy w niej osoba władająca tym językiem. W praktyce oznacza to, że brak papierów nie zamyka drogi do klasy. Zmienia się tylko sposób ustalenia, gdzie uczeń ma się uczyć.
Zacznij od spokojnej rozmowy z rodziną, najlepiej z tłumaczem, i od ustalenia, jakie dokumenty rodzina faktycznie ma. Potem zapytaj, czego uczył się chłopiec w poprzedniej szkole i jak wyglądał jego dzień. Te informacje przydadzą się przy wyborze klasy i przy planie pierwszych tygodni.
Pierwszy moduł szkolenia o uczniu z doświadczeniem migracji pokazuje, kim są uczniowie uchodźcy, reemigranci i dzieci pracowników, a drugi prowadzi przez przyjęcie krok po kroku. W materiałach jest „Lista kontrolna przyjęcia ucznia do szkoły”, którą przechodzisz przy pierwszym spotkaniu z rodziną. Zobacz program szkolenia.
Co przysługuje, gdy uczeń cudzoziemiec w szkole nie zna polskiego?
Osoba niebędąca obywatelem polskim, która podlega obowiązkowi szkolnemu albo obowiązkowi nauki i nie zna polskiego albo zna go zbyt słabo do nauki, ma prawo do dodatkowej nauki języka polskiego, bezpłatnej i trwającej najwyżej 24 miesiące. Organizuje ją organ prowadzący szkołę (art. 165 ust. 7). Według rozporządzenia to co najmniej 2 godziny lekcyjne tygodniowo, indywidualnie albo w grupie, a wymiar i rozkład zajęć ustala dyrektor w porozumieniu z organem prowadzącym (§ 17).
Oprócz polskiego uczeń może dostać zajęcia wyrównawcze z przedmiotu, gdy nauczyciel stwierdzi, że trzeba uzupełnić różnice programowe: 1 godzinę lekcyjną tygodniowo z danego przedmiotu (§ 18). Dodatkowy polski i wyrównawcze razem nie mogą przekroczyć 5 godzin lekcyjnych tygodniowo na ucznia (§ 19). Jak liczyć 24 miesiące przy przerwach w nauce albo zmianie szkoły, ustal z organem prowadzącym, bo przepisy tego dokładnie nie rozstrzygają.
Dwie dalsze formy pomocy przysługują wyłącznie uczniom niebędącym obywatelami polskimi: pomoc nauczyciela władająca językiem kraju pochodzenia, zatrudniana przez dyrektora na nie dłużej niż 12 miesięcy, oraz asystent międzykulturowy, którego szkoła może zatrudnić (art. 165 ust. 7-8a). Obywatele polscy, którzy wrócili z zagranicy i nie znają polskiego wystarczająco, mają dodatkowy polski i zajęcia wyrównawcze (ust. 9-10), ale nie mają pomocy nauczyciela ani asystenta.
Szczególne rozwiązania dla uczniów z Ukrainy wygasły 31 sierpnia 2026. Od 1 września 2026 uczniów z Ukrainy obejmują zasady ogólne, takie jak innych uczniów cudzoziemców.
Czym jest oddział przygotowawczy i kto do niego trafia?
Oddział przygotowawczy może zorganizować organ prowadzący w szkole, w której uczniowie realizują naukę zgodnie z podstawą programową (art. 165 ust. 11). Nie ma go więc w każdej szkole. Trafiają do niego uczniowie niebędący obywatelami polskimi oraz obywatele polscy, którzy uczyli się za granicą, a znają polski zbyt słabo, żeby korzystać z nauki w zwykłej klasie.
Dyrektor szkoły z takim oddziałem powołuje zespół kwalifikujący: dwóch nauczycieli oraz pedagog lub psycholog (§ 16 ust. 1). W oddziale jest do 25 uczniów, nauka idzie według programów szkoły z dostosowaniem metod i form, a polskiego jest co najmniej 6 godzin tygodniowo. Oddział może powstać także w trakcie roku szkolnego. Za zgodą organu prowadzącego mogą do niego chodzić uczniowie innej szkoły, jeśli rodzic o to poprosi.
Nauka w oddziale trwa do końca roku szkolnego, w którym uczeń został zakwalifikowany, i może zostać skrócona albo przedłużona najwyżej o jeden rok szkolny. O skróceniu lub przedłużeniu decyduje rada pedagogiczna na wniosek nauczycieli, pedagoga lub psychologa. Gdy oddziału w okolicy nie ma, uczeń uczy się w zwykłej klasie z dodatkową nauką polskiego, wyrównawczymi i planem wsparcia.
Jak oceniać i przygotować do egzaminu ucznia z doświadczeniem migracji?
Przy ocenianiu najpierw ustal, co uczeń umie, a dopiero potem, jak zapisuje to po polsku. Pozwól odpowiadać krótko, rysunkiem, schematem albo wskazaniem, upraszczaj polecenia i oddziel ocenę wiedzy od oceny języka. Wymagania edukacyjne dostosowuje się także wobec ucznia bez orzeczenia i bez opinii, jeśli szkoła objęła go pomocą psychologiczno-pedagogiczną na podstawie rozpoznania potrzeb przez nauczycieli i specjalistów (§ 2 pkt 4 rozporządzenia o ocenianiu). Potrzebę takiej pomocy mogą uzasadniać trudności adaptacyjne związane z różnicami kulturowymi albo z kształceniem za granicą (§ 2 ust. 2 pkt 12 rozporządzenia o pomocy psychologiczno-pedagogicznej). Dostosowania zapisz i przekaż rodzicowi.
Uczeń, który przyszedł w trakcie roku, ma ocenę z tego, co realizował u Ciebie. Gdy wyniki śródroczne utrudnią mu naukę w klasie wyższej, szkoła umożliwia uzupełnienie braków (§ 14 rozporządzenia o ocenianiu). Dyrektor może też zwolnić ucznia z niektórych zajęć, jeśli zrealizował je na wcześniejszym etapie, w przypadkach opisanych w rozporządzeniu (art. 44d ustawy o systemie oświaty).
Uczeń z art. 165 ust. 1 kończy szkołę podstawową, gdy ma pozytywne oceny roczne z klasy programowo najwyższej oraz z zajęć zakończonych w klasach niższych, które realizował w Polsce, i przystąpił do egzaminu ósmoklasisty (art. 44q ust. 1a). Cudzoziemiec, któremu ograniczona znajomość polskiego utrudnia zrozumienie czytanego tekstu, może pisać egzamin ósmoklasisty, poza językiem obcym nowożytnym, w warunkach i formie dostosowanych, na podstawie pozytywnej opinii rady pedagogicznej (art. 44zzr ust. 7). Konkretne dostosowania na dany rok ogłasza dyrektor CKE w komunikacie, więc sprawdź aktualny.
Szkolenie o uczniu z doświadczeniem migracji ma osobne moduły o prawie i o ocenianiu, a moduł „Ocenianie i egzaminy: dostosowania, klasyfikacja, egzamin ósmoklasisty” rozkłada te zasady na przykłady z lekcji. Do pobrania jest „Karta dostosowań wymagań i oceniania”, w której zapisujesz, co i jak dostosowano. Przejdź do szkolenia.
Czy to bariera językowa, czy trudność w uczeniu się?
Bariera językowa mija z czasem i widać ją w każdym przedmiocie, ale uczeń uczy się szybciej, gdy zadanie jest pokazane albo wyjaśnione w jego języku. Trudność w uczeniu się utrzymuje się także tam, gdzie język nie przeszkadza, na przykład w matematyce opartej na działaniach, w zadaniach praktycznych i w rozmowie w języku domowym. Sam brak polskiego nie jest podstawą, żeby stwierdzić trudność w uczeniu się.
Zbieraj obserwacje przez kilka miesięcy i zapisuj je z datą. Zapytaj rodziców, jak dziecko rozwijało się w swoim języku, kiedy zaczęło mówić, czy czytało i pisało w poprzedniej szkole, czy ktoś już zwracał uwagę na jego trudności. Dopiero potem rozważ poradnię. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest dobrowolna i bezpłatna (§ 3 rozporządzenia), więc rodzic zdecyduje, czy z niej skorzysta, a Ty przygotujesz opis, który nie miesza języka z możliwościami ucznia. Jak opisać potrzeby ucznia w dokumencie, pokazuje wpis o WOPFU i IPET.
Jak rozmawiać z uczniem po wojnie lub ucieczce i z jego rodziną?
Szkoła rozpoznaje, stabilizuje i kieruje dalej. Terapii nie prowadzi. Zadbaj o bezpieczeństwo, przewidywalność i spokojną rutynę: ten sam układ dnia, jasne zasady, jedna osoba, do której uczeń może przyjść. Nie wypytuj o przeżycia i nie proś o opowiadanie, nawet z troski. Obserwuj sen, jedzenie, koncentrację i kontakt z rówieśnikami, a przy niepokojących sygnałach skonsultuj się z psychologiem lub pedagogiem i z poradnią. Gdy uczeń mówi, że chce odebrać sobie życie, zapytaj wprost, nie zostawiaj go samego i dzwoń pod 112. Procedurę szkoły opisuje wpis o uczniu w kryzysie samobójczym.
Z rodzicami rozmawiaj prostym językiem i, jeśli trzeba, z tłumaczem. Dziecka nie proś o tłumaczenie rozmowy dorosłych, bo bierze wtedy na siebie ciężar, który nie jest jego. Wiadomości w dzienniku pisz krótko, bez skrótów i idiomów. Pytaj o zwyczaje rodziny, zamiast je zakładać: o jedzenie, święta, kontakt z nauczycielem. Udział w religii lub etyce jest dobrowolny na życzenie rodziców, więc szkoła po prostu pyta o ich wybór. Informacje o pochodzeniu etnicznym, przekonaniach i zdrowiu uczniów obejmuje poufność z art. 13b ust. 2 ustawy o systemie oświaty, więc nie dopytuj o nie bez potrzeby i nie przekazuj ich dalej. Trudniejsze spotkania opisuje wpis o rozmowie z rodzicem ucznia.
Co dostajesz w szkoleniu o uczniu z doświadczeniem migracji?
Wpis pokazuje kolejność decyzji, a w pracy potrzebujesz gotowych dokumentów. Szkolenie prowadzi od przyjęcia, przez dodatkową naukę polskiego, ocenianie i egzaminy, po adaptację, traumę, współpracę z rodziną i plan wsparcia na trzy miesiące. Każda lekcja ma sytuację z praktyki, dialog i zdania, których możesz użyć jeszcze tego samego dnia.
Szkolenie ma 12 modułów, 48 lekcji i 19 godzin nauki, a po ukończeniu dostajesz certyfikat CWP. W planie Specjalista pierwsze 5 dni jest za darmo i w tym czasie otwierasz 2 dowolne szkolenia w całości, więc program sprawdzisz przed płatnością: przejdź do szkolenia.
- 12 dokumentów PDF: lista kontrolna przyjęcia, karta rozmowy kwalifikacyjnej, ściąga z podstawą prawną, karta dostosowań wymagań i oceniania,
- plan pierwszego dnia, karta różnicowania bariery językowej i trudności w uczeniu się, wzory wiadomości do rodziców i scenariusz rozmowy z tłumaczem, plan wsparcia na trzy miesiące,
- certyfikat CWP po ukończeniu szkolenia, 19 godzin nauki.
Najczęściej zadawane pytania
Jak przyjąć do szkoły ucznia cudzoziemca?
Do szkoły obwodowej uczeń jest przyjmowany z urzędu, a do klasy kwalifikuje się go na podstawie dokumentów z wcześniejszej szkoły. Rozmowa kwalifikacyjna z dyrektorem jest potrzebna tylko wtedy, gdy rodzina nie ma dokumentów. Uczeń, który nie zna polskiego, rozmawia w języku, którym się posługuje, a w razie potrzeby uczestniczy osoba władająca tym językiem.
Ile godzin dodatkowego polskiego przysługuje uczniowi cudzoziemcowi?
Bezpłatna dodatkowa nauka polskiego trwa najwyżej 24 miesiące i obejmuje co najmniej 2 godziny lekcyjne tygodniowo. Razem z zajęciami wyrównawczymi z przedmiotów nie może przekroczyć 5 godzin lekcyjnych tygodniowo na ucznia. Zajęcia organizuje organ prowadzący, a rozkład ustala dyrektor w porozumieniu z organem.
Czym jest oddział przygotowawczy i kto go tworzy?
To oddział do 25 uczniów z dostosowanymi metodami nauki i co najmniej 6 godzinami polskiego tygodniowo. Tworzy go organ prowadzący, a uczniów kwalifikuje zespół: dwóch nauczycieli oraz pedagog lub psycholog. Nauka trwa do końca roku szkolnego zakwalifikowania i może zostać skrócona albo przedłużona najwyżej o rok.
Kto może mieć pomoc nauczyciela i asystenta międzykulturowego?
Tylko uczniowie niebędący obywatelami polskimi. Pomoc nauczyciela władającą językiem kraju pochodzenia zatrudnia dyrektor na nie dłużej niż 12 miesięcy, a asystenta międzykulturowego szkoła może zatrudnić. Polski obywatel, który wrócił z zagranicy, ma dodatkowy polski i zajęcia wyrównawcze, ale nie ma tych dwóch form pomocy.
Czy uczniowie z Ukrainy nadal mają osobne przepisy?
Szczególne rozwiązania wygasły 31 sierpnia 2026, a od 1 września 2026 obowiązują zasady ogólne. Ma to znaczenie na przykład przy edukacji domowej: dla uczniów przybyłych od 24 lutego 2022 roku potrzebna jest teraz zgoda dyrektora, jak dla innych uczniów.
Jak odróżnić barierę językową od trudności w uczeniu się?
Bariera językowa mija z czasem, a uczeń uczy się szybciej, gdy zadanie jest pokazane lub wyjaśnione w jego języku. Trudność w uczeniu się utrzymuje się także tam, gdzie język nie przeszkadza, i widać ją w języku domowym. Obserwuj przez kilka miesięcy, zapytaj rodziców o rozwój dziecka i dopiero potem rozważ poradnię.
Co robić, gdy uczeń przeżył wojnę albo ucieczkę?
Zadbaj o bezpieczeństwo i przewidywalną rutynę, nie wypytuj o przeżycia i nie proś o opowiadanie. Przy niepokojących sygnałach skonsultuj się z psychologiem lub pedagogiem i z poradnią. Gdy uczeń mówi o odebraniu sobie życia, nie zostawiaj go samego i dzwoń pod 112.
Czy szkolenie jest akredytowane?
Nie, nie daje kwalifikacji ani uprawnień zawodowych i nie jest poradą prawną. Po ukończeniu dostajesz certyfikat CWP z liczbą godzin. Szkolenie nie jest formą doskonalenia uznawaną do awansu zawodowego.
Źródła
Ostatnia aktualizacja: 3 listopada 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny dla specjalistów i nie stanowi porady prawnej.