Kryteria ICD-11 i DSM-5-TR — co naprawdę rozstrzyga

Wspólny rdzeń obu klasyfikacji

ADHD jest w ICD-11 i DSM-5-TR zaburzeniem neurorozwojowym, nie zaburzeniem zachowania. Oba systemy opisują ten sam wzorzec: utrzymującą się nieuwagę lub nadruchliwość-impulsywność, nieadekwatną do wieku i poziomu rozwoju, obecną od dzieciństwa, ujawniającą się w więcej niż jednym środowisku i pogarszającą funkcjonowanie.

Różnica jest w progu. DSM-5-TR pracuje na liczbie objawów (sześć z dziewięciu w danym wymiarze u dziecka, pięć u osoby od 17. roku życia), na obecności części objawów przed 12. rokiem życia i na czasie utrzymywania się co najmniej sześciu miesięcy. ICD-11 nie ustala progu liczbowego — opisuje wzorzec i wprost odsyła do osądu klinicznego z uwzględnieniem poziomu rozwoju. W praktyce ta różnica ujawnia się przy dziecku, które ma pięć wyraźnych objawów i wyraźnie nie radzi sobie w szkole.

Cztery bramki dla każdego zgłoszenia

1. Początek w okresie rozwojowym. Nie „od września w czwartej klasie". Szukamy śladów w przedszkolu i w klasach 1–3, nawet jeśli wtedy nie generowały zgłoszenia.
2. Przekrojowość. Objawy w co najmniej dwóch środowiskach. Zgodność mamy i babci to nie dwa środowiska — to jedno źródło danych.
3. Trwałość. Co najmniej sześć miesięcy, a nie reakcja na zmianę szkoły, rozstanie rodziców czy chorobę w rodzinie.
4. Istotne pogorszenie funkcjonowania. Kryterium pomijane najczęściej.

Dlaczego czwarta bramka decyduje

Dziecko żywe, głośne i męczące dla dorosłych, które ma dobre oceny, kolegów i wieczory bez awantur o zeszyt, nie spełnia kryterium pogorszenia. Diagnoza nie jest opisem temperamentu ani miarą cierpliwości otoczenia.

Przykład kliniczny

Chłopiec, 8 lat, skierowany przez wychowawczynię: „przeszkadza na lekcjach". W wywiadzie: pierwsze uwagi od października tego roku, wcześniej opinie neutralne, w domu bez zmian, we wrześniu zmiana wychowawcy i przejście na 35-osobową klasę po połączeniu oddziałów. Wzorzec nie jest przekrojowy i nie ma historii rozwojowej — to hipoteza o niedopasowaniu środowiska, nie o ADHD.

Checklista przed postawieniem hipotezy

• Czy mam dane rozwojowe sprzed 12. roku życia z niezależnego źródła?
• Czy mam opis funkcjonowania z domu i ze szkoły osobno?
• Czy potrafię wskazać trzy konkretne konsekwencje objawów w ostatnim miesiącu?
• Czy sprawdziłam alternatywne wyjaśnienie o podobnej sile?