Co się dzieje w mózgu i ciele nastolatka w spektrum w okresie dojrzewania

Cel lekcji

Ta lekcja pokaże Ci, dlaczego okres dojrzewania bywa dla nastolatka w spektrum autyzmu — i dla Ciebie jako rodzica — trudniejszy niż całe dotychczasowe dzieciństwo, nawet jeśli do tej pory dawaliście sobie radę zaskakująco dobrze. Zrozumiesz, co dokładnie zmienia się w tym okresie w mózgu i ciele Twojego dziecka i dlaczego sprawdzone od lat sposoby radzenia sobie nagle przestają wystarczać. To fundament, na którym oprzemy resztę tego kursu.

„Przecież wiedzieliśmy, jak z nią postępować"

Masz za sobą lata wypracowanych rozwiązań. Wiesz, że córka potrzebuje zapowiedzi zmiany planu z wyprzedzeniem, że metka w bluzce musi być odcięta, że po szkole potrzebuje pół godziny w swoim pokoju, zanim będzie w stanie z kimkolwiek porozmawiać. Te rozwiązania, wypracowane metodą prób i błędów, naprawdę działały — nie usuwały trudności, ale pozwalały funkcjonować w miarę stabilnie.

A teraz córka ma trzynaście lat i coś się zmieniło. Pół godziny w pokoju robi się dwiema godzinami, a czasem całym wieczorem. Rzeczy, które wcześniej dawało się jakoś przetrzymać — hałas na korytarzu, zmiana planu lekcji, metka w nowym ubraniu — teraz kończą się płaczem albo całkowitym wyłączeniem się na resztę dnia. Siedzisz wieczorem i myślisz: przecież wiedzieliśmy, jak z nią postępować. Coś przestało działać. To uczucie, że grunt, na którym stałaś przez lata, nagle się usunął spod nóg, jest jednym z najczęstszych doświadczeń rodziców nastolatków w spektrum — i warto je nazwać wprost, zanim pójdziemy dalej: to nie jest znak, że coś zrobiliście źle. To znak, że zmieniły się warunki, w jakich Wasze dotychczasowe strategie miały działać.

Dwie fale zmian, które nakładają się na siebie

W okresie dojrzewania w mózgu i ciele każdego nastolatka dzieje się naprawdę dużo. Gwałtownie rośnie poziom hormonów płciowych, co samo w sobie wzmacnia intensywność emocji i podnosi ogólny poziom pobudzenia układu nerwowego — to dotyczy każdego nastolatka, niezależnie od tego, czy jest w spektrum, czy nie. Jednocześnie mózg przechodzi drugą, dużą falę przebudowy: nadmiarowe połączenia nerwowe zostają „przycinane", a te, które zostają, zaczynają działać szybciej. To naturalny, zdrowy proces rozwojowy — ale u nastolatka w spektrum ta fala nakłada się na układ nerwowy, który od zawsze przetwarzał bodźce sensoryczne i społeczne inaczej niż u rówieśników.

Weźmy przetwarzanie sensoryczne. Jeśli Twoje dziecko od małego reagowało intensywniej na dźwięki, światło, dotyk czy zapachy, to właśnie w okresie dojrzewania — gdy poziom ogólnego pobudzenia fizjologicznego i tak rośnie u każdego nastolatka — próg, przy którym bodziec sensoryczny staje się przytłaczający, obniża się jeszcze bardziej. To, co w wieku dziewięciu lat było „głośno, ale do zniesienia", w wieku czternastu może być „nie do zniesienia" — nie dlatego, że wrażliwość sensoryczna nagle się pojawiła, tylko dlatego, że tło pobudzenia, na którym ta wrażliwość działa, jest teraz wyższe. Podobnie z przetwarzaniem społecznym: relacje rówieśnicze w tym wieku stają się gęstsze, szybsze, pełne niuansów, ironii, szybko zmieniających się norm grupowych — dokładnie tego rodzaju informacji, których odczytywanie zawsze wymagało od nastolatka w spektrum więcej świadomego wysiłku niż od rówieśników, dla których działa to bardziej automatycznie.

Dlaczego stare strategie przestają wystarczać

Jest jeszcze drugi powód, dla którego ten okres bywa trudniejszy, i ma on niewiele wspólnego z neurologią, a bardzo dużo z tym, kim Twoje dziecko właśnie się staje. W dzieciństwie zewnętrzna struktura, którą budowaliście razem — stały plan dnia, Twoja obecność jako tłumacza sytuacji społecznych, dostosowania sensoryczne, które sami wprowadzaliście — była przyjmowana bez większego sprzeciwu, bo dziecko naturalnie polegało na rodzicu jako głównym źródle porządku w swoim dniu. Nastolatek, niezależnie od tego, czy jest w spektrum, przechodzi przez rozwojowy etap, w którym zaczyna potrzebować autonomii, własnej przestrzeni decyzyjnej, poczucia, że sam sobą kieruje. To zdrowe i konieczne — wrócimy do tego dokładniej w module trzecim tego kursu.

Problem polega na tym, że nastolatek w spektrum potrzebuje tej autonomii dokładnie w tym samym momencie, w którym zmiana i nieprzewidywalność — czyli właśnie to, czego autonomia zwykle wymaga — są dla niego trudniejsze do udźwignięcia niż kiedykolwiek wcześniej, bo cały układ nerwowy pracuje pod wyższym obciążeniem. To rodzi napięcie, które nie istniało w dzieciństwie: im mocniej próbujesz utrzymać strukturę, która kiedyś działała, tym silniejszy opór wywołujesz, bo trafia ona teraz w rozwojową potrzebę niezależności. A jeśli tę strukturę całkowicie puścisz, nastolatek często faktycznie się gubi, bo nieprzewidywalność, której na co dzień doświadcza więcej, sama w sobie kosztuje go więcej energii. Stare metody nie przestały działać dlatego, że były złe. Przestały wystarczać dlatego, że zostały zaprojektowane dla innej fazy życia — dla dziecka, którym Twój syn czy córka już nie jest.

To nie regres, to inna faza tej samej historii

Warto zamknąć tę lekcję jedną myślą, do której będziemy wracać przez cały kurs: to, że okres dojrzewania jest trudniejszy, nie oznacza, że wcześniejsza praca, którą włożyliście w wspieranie dziecka w spektrum, poszła na marne, ani że czeka Was już tylko coraz gorzej. Oznacza to, że wchodzicie w nową fazę tej samej historii, która wymaga częściowo nowego zestawu narzędzi — takich, które uwzględniają jednocześnie wyższe obciążenie sensoryczne i społeczne tego etapu i już bardzo realną potrzebę szacunku dla rosnącej samodzielności nastolatka. W kolejnych lekcjach tego modułu przyjrzymy się dokładnie temu, co w tym okresie się zmienia, nasila i zaczyna przybierać inną, trudniejszą do rozpoznania formę — a potem zajmiemy się tym, jak z nastolatkiem o tych zmianach w ogóle rozmawiać, żeby czuł się zrozumiany, a nie oceniany.