Wiktoria ma 38 lat, od dwunastu pracuje jako psycholożka w poradni i prowadzi prywatną praktykę z osobami po kryzysach. Pewnego dnia dzwoni do niej koleżanka ze studiów: „W okręgowym szukają kogoś do spraw rodzinnych i cywilnych, popytali o Ciebie. Pomyślałabyś o wpisie na listę?”. Wiktoria odkłada telefon. W gabinecie wie, co robi. Na sali sądowej była raz, jako świadek w sprawie sąsiadki. Nikt jej nie pokazał, co się dzieje po wpisie, kto do niej zadzwoni, co zrobić z pierwszym postanowieniem i jak się zwracać do sędziego.
Jeśli rozpoznajesz tę sytuację, ten kurs jest dla Ciebie. Zbudowaliśmy go tak, żeby poprowadzić Cię od pytania „czy w ogóle się za to zabierać” aż do chwili, w której po raz pierwszy stajesz na sali i odpowiadasz na pytania pełnomocnika. Nie uczy on, jak zbudować opinię psychologiczną od podstaw. To zagadnienie ma osobne szkolenie, o którym piszemy niżej. Tutaj zajmujemy się rolą: kim jest biegły sądowy psycholog, jak się nim zostaje, co robi w sprawach karnych, cywilnych i rodzinnych, jak pracuje w warunkach, w których badany wcale nie chce być badany, jak odpowiada na zarzuty i jak dba o swoje pieniądze, bezpieczeństwo i granice.
Dla kogo jest ten kurs?
Przede wszystkim dla psychologów i psychoterapeutów, którzy rozważają wpis na listę biegłych albo dostali już pierwsze postanowienie jako biegli ad hoc. Przyda się też tym, którzy są na liście od kilku lat, ale czują, że pewne rzeczy robią „jak się utarło”: odpowiadają na pytania stron odruchowo, nie wiedzą, co zrobić z pytaniem wykraczającym poza psychologię, nie liczą godzin pracy i potem dostają mniej, niż powinni. Znajdziesz tu także psychologów kliniki, szkoły, poradni, ośrodków interwencji kryzysowej, którzy do gabinetu przyjmują osoby w trakcie spraw sądowych i chcą rozumieć, co się z nimi dzieje po drugiej stronie.
Kurs nie jest dla osób, które szukają porady prawnej w konkretnej sprawie. Opisujemy przepisy, bo bez nich nie da się mówić o roli biegłego, ale to materiał edukacyjny. Jeśli masz pytanie o własną sytuację procesową, porozmawiaj z adwokatem albo radcą prawnym. Pytania o przebieg zleconej Ci opinii (termin, zakres, akta) kierujesz do sądu, który ją zlecił.
Jak korzystać z kursu?
Kurs ma 12 modułów po 4 lekcje. Możesz iść po kolei, a możesz zacząć od modułu, który odpowiada na Twoje najbliższe pytanie. Jeśli właśnie dostałaś postanowienie, zacznij od modułu 3. Jeśli masz za tydzień rozprawę, od modułu 10. Jeśli rozważasz dopiero, czy to dla Ciebie, przeczytaj moduł 1 i 2, a potem wróć do lekcji o wynagrodzeniu w module 11, bo ta decyzja zwykle rozstrzyga się na pieniądzach i czasie.
W lekcjach znajdziesz kilka stałych elementów:
- Sytuacje z praktyki z komentarzem. Osoby w nich są fikcyjne, sprawy zbudowane tak, żeby oddawały to, co dzieje się w sądach, bez odwołania do konkretnych akt.
- Dialogi na sali i przy badaniu, z komentarzem, co w nich zadziałało, a co nie.
- Typowe błędy, które biegli popełniają na różnych etapach.
- Gotowe sformułowania, oznaczone zwrotami „Możesz napisać w opinii”, „Na sali możesz odpowiedzieć” i „W piśmie do sądu”. Dopasuj je do swojej sprawy, zanim użyjesz.
- Studium przypadku w każdym module oraz ćwiczenie praktyczne na końcu modułu, z przykładowymi odpowiedziami.
- Karty do druku. Kurs ma osiem załączników, między innymi listę dokumentów do wpisu, kartę analizy postanowienia, wzór wniosku o zwolnienie, kartę przygotowania do przesłuchania małoletniego, kartę uzasadnienia doboru metod, kartę przygotowania do rozprawy, kartę czasu pracy oraz listę kontrolną konfliktu interesów.
Czym jest biegły sądowy psycholog?
Biegły sądowy psycholog to osoba, która dzięki wiedzy specjalnej pomaga sądowi (albo prokuratorowi) ustalić fakty, których sąd nie jest w stanie ustalić samodzielnie. Sędzia zna prawo i ocenia dowody. Nie jest jednak psychologiem i nie ma kompetencji, żeby ocenić, czy dziecko jest zdolne do składania zeznań, czy matka jest w stanie zapewnić opiekę, czy osoba starsza rozumie skutki sporządzenia testamentu. Tu potrzebny jest ktoś, kto zna metody badania i potrafi opisać wyniki tak, żeby sąd mógł z nich skorzystać.
Z tej definicji wynikają dwie zasady, do których kurs będzie wracał.
Opinia jest dowodem. Sąd ocenia ją swobodnie, razem z całym materiałem sprawy. Może się z nią zgodzić, może jej nie podzielić, może poprosić o uzupełnienie, może powołać innego biegłego. Biegły nie rozstrzyga o winie, o tym, z kim zamieszka dziecko, ani o tym, czy ktoś jest ubezwłasnowolniony. Rozstrzyga sąd. Biegły dostarcza wiedzy, na której sąd może się oprzeć.
Biegły jest bezstronny. W gabinecie budujesz sojusz terapeutyczny z klientem. W sądzie odpowiadasz za rzetelność ustaleń wobec obu stron jednakowo. Badany może Ci się podobać albo nie, możesz mu współczuć albo być zirytowana jego zachowaniem, ale opinia ma być taka sama.
Jak wygląda zwykły dzień biegłego?
Zwykle nie przypomina on obrazu z filmów. Dostajesz postanowienie, w którym sąd formułuje pytania. Czytasz je uważnie, bo wśród nich bywają takie, na które nie da się odpowiedzieć psychologicznie. Umawiasz badanie, najczęściej w swoim gabinecie albo w pomieszczeniu wyznaczonym przez sąd, rzadziej w areszcie. Przeglądasz akta. Badasz. Piszesz opinię na piśmie, a po jakimś czasie, czasem po kilku miesiącach, dostajesz wezwanie na rozprawę, żeby opinię uzupełnić ustnie. Rachunek składasz razem z opinią, a o wynagrodzeniu rozstrzyga sąd postanowieniem. Zdarza się, że strona zaskarża to postanowienie, bo uważa, że godzin było za dużo, albo że Ty zaskarżasz je, bo sąd obciął godziny analizy akt. Dlatego od pierwszego dnia zapisujesz czas pracy, o czym szerzej w module 11.
Sytuacja z praktyki: dwie rozmowy, ta sama kobieta
Alicja (41 lat) trafiła do gabinetu Wiktorii po stracie dziecka. Przyszła na terapię. Po kilku miesiącach jej mąż złożył pozew o rozwód i sąd rodzinny miał zdecydować o kontaktach z młodszym synem. Alicja prosi: „Pani Wiktorio, napisze Pani dla sądu, że jestem dobrą matką. Pani mnie zna”.
Alicja (41): Pani widziała, jak się staram. Sąd musi to usłyszeć od kogoś, kto mnie zna.
Wiktoria: Rozumiem, że to dla Pani bardzo ważne. Mogę napisać zaświadczenie o tym, że uczestniczy Pani w terapii, od kiedy i jak regularnie. Nie mogę napisać opinii o tym, jaką jest Pani matką, bo jestem Pani terapeutką. To by nie było rzetelne wobec Pani ani wobec sądu.
Alicja (41): Czyli Pani mi nie wierzy.
Wiktoria: Wierzę Pani w to, co mówi w gabinecie. Jako terapeutka znam jedną stronę, tę, którą Pani mi przynosi. Sąd potrzebuje kogoś, kto zobaczy całość i nie jest po niczyjej stronie. Jeśli sąd uzna, że potrzebny jest biegły, będzie nim ktoś inny, nie ja.
Komentarz. Wiktoria rozróżnia dwie role. Jako terapeutka nie może być biegłą w sprawie własnej klientki: łączy je relacja, w której jest sprzymierzona z jedną stroną, a opinia sądowa wymaga dystansu. Zaświadczenie o przebiegu terapii to co innego niż ocena kompetencji wychowawczych. Dobrą praktyką jest powiedzieć klientowi to od razu i wprost, bez moralizowania. Do tego wrócimy w lekcji o opinii prywatnej i w module 12, kiedy będziemy mówić o podwójnej roli.
Jak wygląda to samo z perspektywy biegłej?
Dwa miesiące później sąd okręgowy powołuje do tej samej sprawy inną psycholożkę, Magdalenę (47), biegłą z listy z kilkunastoletnim stażem. Alicja przychodzi na badanie zdenerwowana.
Alicja (41): Czy Pani będzie mnie oceniać?
Magdalena: Moim zadaniem jest odpowiedzieć na pytania, które zadał sąd. Zbieram informacje o Pani, o synu, o relacjach w rodzinie. Wszystko, co Pani powie, trafi do opinii, ale tylko w zakresie, który dotyczy pytań sądu. Nie jestem po niczyjej stronie, ani Pani, ani męża. Mam opisać, jak jest.
Alicja (41): To znaczy, że mogę coś powiedzieć i to się potem obróci przeciwko mnie?
Magdalena: Może się zdarzyć, że informacja, którą Pani poda, znajdzie się w opinii, także taka, która nie będzie dla Pani korzystna. Dlatego mówię o tym na początku. Badanie jest dobrowolne w tym sensie, że nikt Pani nie zmusi do odpowiedzi. Ale jeśli Pani zdecyduje się nie odpowiadać na jakieś pytania, napiszę w opinii, że tego nie ustaliłam, i sąd będzie wiedział dlaczego.
Komentarz. Magdalena od pierwszych minut mówi, czym to badanie jest, a czym nie. Nie ma tu tajemnicy terapeutycznej, jest za to jasna informacja o celu i o tym, co stanie się z tym, co usłyszy. Takie wprowadzenie chroni badaną, a jednocześnie chroni biegłą: gdyby ktoś później powiedział „nie wiedziałam, że to trafi do sądu”, w opinii będzie zapis, że zostało to wyjaśnione. Szczegółowo omówimy to w module 7.
Czym biegły różni się od świadka, od terapeuty i od autora opinii prywatnej?
Każda z czterech ról ma inne skutki dla tego, co wolno Ci powiedzieć i za co odpowiadasz.
Świadek mówi o tym, co sam widział lub słyszał. Może nim być psycholog, który wcześniej pracował z dzieckiem, i wtedy zeznaje o swoich obserwacjach, bez formułowania ocen wymagających badania.
Terapeuta buduje z klientem relację opartą na zaufaniu. Jest związany tajemnicą zawodową, a każde ujawnienie informacji z terapii wymaga zgody klienta albo podstawy w ustawie.
Biegły sądowy działa na zlecenie sądu albo prokuratora i przed nimi odpowiada. Informacje z badania trafiają do opinii w takim zakresie, w jakim są potrzebne do odpowiedzi na pytania organu, który go powołał.
Autor opinii prywatnej pracuje na zlecenie jednej ze stron. Strona może złożyć jego dokument do akt, ale nie jest to dowód z opinii biegłego. Sąd traktuje go jako część stanowiska strony i może na jego podstawie dopuścić dowód z opinii biegłego. Szerzej o tym w lekcji 3 tego modułu i w module 10.
Możesz powiedzieć badanemu na początku: „Nie jestem Pani terapeutką ani niczyim pełnomocnikiem. Jestem biegłą powołaną przez sąd. Moje zadanie to odpowiedzieć na pytania, które sąd mi zadał, i napisać o tym opinię”.
Typowe błędy na starcie
- Badanie prowadzone jak sesja. Biegły zaczyna od „Jak się Pani dzisiaj czuje?”, pozwala badanemu mówić o tym, co dla niego ważne, i nie wraca do pytań sądu. Po trzech godzinach ma dużo materiału, którego sąd nie potrzebuje, i brak danych w sprawie, o którą sąd pytał.
- Obietnica poufności. „To zostanie między nami” w badaniu sądowym jest nieprawdą i wprowadza badanego w błąd. Jeśli badany coś takiego usłyszał, a potem przeczyta to w opinii, w zarzutach do opinii pojawi się wniosek o powołanie innego biegłego.
- Wchodzenie w rolę sędziego. Wypowiadanie się w opinii, kto „zawinił”, kto „kłamie”, kto „jest lepszym rodzicem” w ogóle, poza zakresem pytań. Wrócimy do tego w module 3.
- Ratowanie badanego. Biegła, która współczuje jednej stronie, zaczyna łagodzić opis jej trudności albo pomija niekorzystne wyniki. Druga strona wychwyci to w zarzutach, a sąd zapyta na rozprawie, dlaczego część danych z protokołu nie trafiła do opinii.
Zastrzeżenia, które muszą paść od razu
Ten kurs nie jest poradą prawną. Przepisy się zmieniają, a w konkretnej sprawie decydują okoliczności, które trzeba znać w całości. Jeśli masz wątpliwość o charakterze prawnym, zapytaj prawnika albo sąd, który wydał postanowienie.
Kurs nie daje uprawnień do wykonywania funkcji biegłego. Biegłego ustanawia prezes sądu okręgowego. Po ukończeniu kursu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin. Kurs nie jest akredytowany, a certyfikat nie jest ani wpisem na listę, ani dokumentem, który sam w sobie wykazuje wiedzę specjalną w rozumieniu przepisów. Możesz go dołączyć do wniosku jako jeden z dokumentów potwierdzających doskonalenie zawodowe, ale to prezes sądu ocenia, czy wiedza specjalna została dostatecznie wykazana.
Jakie inne szkolenia warto znać?
Jeśli chcesz nauczyć się od podstaw, jak zbudować opinię psychologiczną dla sądu: strukturę, tezę, dobór metod, opis wyników i wnioski, polecamy kurs CWP „Jak napisać opinię psychologiczną: wzór i opinia dla sądu”. Nasz kurs zakłada, że potrafisz pisać opinie, i skupia się na tym, co dzieje się wokół nich.
Pytania, które warto sobie zadać po tej lekcji
- Kto w mojej praktyce jest dziś stroną w sprawie sądowej, a z kim mam relację terapeutyczną? Czy któraś z tych osób mogłaby kiedyś trafić do mnie jako badana?
- Co jest dla mnie najtrudniejsze: kontakt z sądem, ryzyko ataku na opinię, czas czy pieniądze?
- Jak będę reagować, gdy badany w pierwszych minutach powie: „Pani jest po jego stronie”?
Zapisz odpowiedzi. Wrócisz do nich w ćwiczeniu na końcu modułu.
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 47 lekcji w abonamencie
Dostęp do całego szkolenia i pozostałych materiałów biblioteki wynika z subskrypcji. Plan Student można uzupełnić o pojedyncze szkolenia ze Specjalisty (29 zł, powyżej 20 godz. 39 zł). Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.