Demencja a naturalne starzenie się

Od czego zaczynamy

Mama dzwoni trzeci raz w ciągu godziny i za każdym razem pyta, czy przyjedziesz w niedzielę. Tata, który przez czterdzieści lat sam płacił rachunki, nagle ma na stole stos nieotwartych kopert. Babcia gubi drogę do sklepu, do którego chodziła codziennie. W takich chwilach w głowie pojawia się pytanie, którego trochę się boimy: „Czy to już demencja, czy po prostu starość?”.

Ten kurs jest dla Ciebie, jeśli opiekujesz się rodzicem, babcią, teściową, partnerem albo inną bliską osobą, u której pamięć i zachowanie zaczęły się zmieniać. Nie musisz mieć żadnej wiedzy medycznej. Będziemy rozmawiać o codzienności: o porannym ubieraniu, o pytaniach o zmarłego męża, o wieczornym niepokoju, o rozmowach z rodzeństwem i o tym, jak nie zgubić po drodze siebie.

Na początek ważne zastrzeżenie: diagnozę stawia lekarz. Ten kurs pomoże Ci zrozumieć, co może się dziać, i lepiej przygotować się do wizyty, ale nie zastąpi badania.

Czym jest demencja

Demencja, nazywana też otępieniem, to nie jedna konkretna choroba, tylko nazwa na zestaw objawów. Chodzi o stopniowe pogarszanie się pamięci, myślenia, orientacji i zdolności radzenia sobie z codziennymi sprawami, na tyle wyraźne, że zaczyna utrudniać samodzielne życie.

Najprościej można to opisać tak: mózg, który przez całe życie sprawnie zapisywał, porządkował i odtwarzał informacje, zaczyna robić to coraz gorzej. Nie dlatego, że rodzic „nie uważa” albo „się nie stara”, ale dlatego, że w mózgu zachodzą zmiany chorobowe.

Demencja dotyka nie tylko pamięci. Może zmieniać:

• orientację, czyli wiedzę o tym, jaki jest dzień, gdzie jesteśmy, kim są ludzie wokół,
• planowanie i organizację, na przykład ugotowanie obiadu z kilku kroków albo zapłacenie rachunku,
• mowę, czyli szukanie słów, gubienie wątku, mylenie nazw przedmiotów,
• ocenę sytuacji, na przykład ubieranie się zbyt lekko zimą albo otwieranie drzwi obcym,
• nastrój i zachowanie, czyli drażliwość, lęk, podejrzliwość, wycofanie.

Zwykłe zapominanie a choroba

Każdy z nas czasem zapomina, gdzie położył klucze. Z wiekiem trochę wolniej przypominamy sobie nazwiska i potrzebujemy więcej czasu na naukę nowych rzeczy. To jest normalne. Różnica nie polega na tym, czy ktoś zapomina, tylko jak i z jakim skutkiem.

Kilka przykładów, które pomagają to zobaczyć:

• Zwykłe starzenie się: mama zapomina, gdzie odłożyła okulary, ale po chwili sobie przypomina albo odnajduje je, cofając się myślami. Możliwy sygnał choroby: mama znajduje okulary w lodówce i nie potrafi wyjaśnić, jak się tam znalazły.
• Zwykłe starzenie się: tata nie pamięta imienia sąsiadki z trzeciego piętra. Możliwy sygnał choroby: tata nie pamięta, że w ogóle rozmawiał z sąsiadką godzinę temu.
• Zwykłe starzenie się: babcia czasem myli dzień tygodnia, ale szybko się poprawia. Możliwy sygnał choroby: babcia jest przekonana, że jest rok, w którym jeszcze pracowała, i szykuje się do wyjścia do biura.
• Zwykłe starzenie się: mama robi drobny błąd w rachunkach. Możliwy sygnał choroby: mama przestaje rozumieć, jak zapłacić rachunek, choć robiła to przez całe życie.

Ważne jest też to, czy zmiany się nasilają. Jednorazowe zapomnienie niczego nie przesądza. Jeśli jednak przez kolejne miesiące widzisz, że rodzic radzi sobie coraz gorzej, warto to potraktować poważnie.

Najczęstsze rodzaje otępienia prostym językiem

Lekarze rozróżniają kilka rodzajów otępienia. Nie musisz ich znać na pamięć, ale dobrze wiedzieć, że istnieją, bo każdy może wyglądać trochę inaczej:

• Choroba Alzheimera to najczęstsza przyczyna demencji. Zwykle zaczyna się powoli, od kłopotów z zapamiętywaniem nowych informacji. Rodzic świetnie pamięta swoje dzieciństwo, ale nie pamięta, co jadł na śniadanie.
• Otępienie naczyniowe wiąże się z problemami z krążeniem krwi w mózgu, na przykład po udarach. Zmiany mogą pojawiać się „schodkami”: przez jakiś czas jest stabilnie, potem nagle gorzej.
• Otępienie z ciałami Lewy'ego może dawać duże wahania: jednego dnia rodzic jest dość przytomny, drugiego bardzo splątany. Czasem pojawiają się omamy wzrokowe, czyli widzenie rzeczy, których nie ma, oraz kłopoty z poruszaniem się.
• Otępienie czołowo-skroniowe częściej zaczyna się od zmian w zachowaniu i osobowości niż od pamięci. Bliski może stać się nietaktowny, impulsywny albo obojętny, choć wcześniej był zupełnie inny.

Bywa też, że u jednej osoby występuje kilka typów jednocześnie. Nie próbuj sam ustalać, który to rodzaj. To zadanie dla lekarza, a Twoją rolą jest uważnie obserwować i przekazywać mu swoje spostrzeżenia.

Co z tego wynika dla Ciebie

Zrozumienie, że demencja jest chorobą mózgu, zmienia bardzo wiele w codziennych relacjach. Kiedy tata po raz piąty pyta o to samo, nie robi tego na złość. Kiedy mama oskarża Cię o zabranie portfela, to nie jest jej prawdziwa opinia o Tobie. To choroba zmienia sposób, w jaki rodzic widzi świat.

Ta wiedza nie sprawi, że będzie łatwo. Ale pomoże Ci mniej brać do siebie to, co boli, i szybciej przejść od pytania „dlaczego ona mi to robi?” do pytania „czego ona teraz potrzebuje?”.

W kolejnej lekcji przyjrzymy się pierwszym sygnałom, które często umykają rodzinie, i temu, dlaczego rodzic może nagle zachowywać się „inaczej”.