Wtorek, wpół do ósmej wieczorem, gabinet prywatny w dużym mieście. Marcel, czterdziestoczterolatek, dyrektor operacyjny w firmie logistycznej, siada w fotelu, rozkłada na kolanach notatnik i mówi, że przyszedł „z zapytaniem technicznym”. Chce wiedzieć, czy to, co ma od dwóch lat, to jeszcze zmęczenie, czy już coś, co ma nazwę. W pracy dostał awans, w domu nie ma awantur, w weekendy biega, o wpół do szóstej rano jest już przy biurku. Jedyne, co się zmieniło: od dawna nic go nie cieszy, wieczorem siedzi w kuchni przy włączonym telewizorze i nie pamięta, co oglądał, a w niedzielę po południu ma uczucie, że ktoś go po cichu wyłączył. Mówi to bez drżenia w głosie, tonem sprawozdania kwartalnego. Gdybyś miała go ocenić po tym, jak wchodzi i jak się wypowiada, ocena wyszłaby bardzo dobra.
Ten kurs jest o takich klientach i o tym, jak z nimi pracować.
Czym jest depresja wysokofunkcjonująca w tym kursie?
Depresja wysokofunkcjonująca to w tym kursie nazwa robocza dla sytuacji, w której osoba z depresją albo z przewlekle obniżonym nastrojem nadal pracuje, studiuje, opiekuje się dziećmi i z zewnątrz wypełnia swoje role bez widocznych zaniedbań. Jest to określenie potoczne i medialne. Nie występuje w ICD-11 ani w DSM-5-TR i nie jest rozpoznaniem, które możesz wpisać do dokumentacji. Opisuje obraz, jaki widać z zewnątrz, a nie jednostkę chorobową.
Pod tą nazwą mogą kryć się różne rozpoznania kliniczne: epizod depresyjny o nasileniu łagodnym lub umiarkowanym, zaburzenie dystymiczne, czyli przewlekły obniżony nastrój, mieszane zaburzenie depresyjne i lękowe, nawracająca depresja w okresie między epizodami nasilonymi, a także przypadki, w których po dokładniejszym wywiadzie okazuje się, że chodzi o coś innego: wypalenie, zaburzenie lękowe, chorobę afektywną dwubiegunową, ADHD u dorosłych albo chorobę somatyczną. Moduł 1 porządkuje te miejsca w klasyfikacji, a moduł 8 uczy odróżniać je w praktyce.
Kurs opiera się na jednej myśli, którą będziesz spotykać w każdym module: sprawność nie wyklucza depresji, a nawet ciężkiej depresji. Człowiek może iść do pracy, oddawać projekty w terminie i odbierać dzieci ze szkoły, a jednocześnie od miesięcy lub lat nie czuć nic poza obowiązkiem, zasypiać dopiero nad ranem i myśleć, że najlepiej byłoby nie istnieć. Funkcjonowanie bywa utrzymywane ogromnym wysiłkiem, a ten wysiłek jest właśnie częścią objawów. Klient i jego otoczenie często traktują sprawność jako dowód, że „to nie depresja”, i dlatego taki klient przychodzi późno, mówi o sobie obcesowo i łatwo go przeoczyć.
Dla kogo jest ten kurs?
Kurs jest przeznaczony dla osób, które pracują z dorosłymi klientami w ochronie zdrowia psychicznego i w pomocy psychologicznej:
- psychologów i psychologów klinicznych w gabinecie prywatnym, w poradni zdrowia psychicznego, w centrum zdrowia psychicznego i na oddziale dziennym,
- psychoterapeutów, także tych w trakcie szkolenia psychoterapeutycznego,
- psychologów pracujących w ośrodkach akademickich i w firmowych programach wsparcia pracowników,
- lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej i psychiatrów jako odbiorców pobocznych: dla nich najbardziej przydatne będą moduły 2, 4, 8, 9 i 12.
Zakładam, że znasz podstawy psychopatologii, wiesz, co to epizod depresyjny, i prowadziłaś już rozmowy z osobami z depresją. Kurs ma poziom średniozaawansowany. Nie tłumaczy od zera, czym jest terapia poznawczo-behawioralna, tylko pokazuje, jak jej elementy przestawić, gdy klient „robi za dużo”, a nie za mało.
Czym kurs jest, a czym nie jest?
Kurs jest szkoleniem online, które przechodzisz we własnym tempie. Składa się z 14 modułów po 4 lekcje. W każdej lekcji znajdziesz sytuacje z praktyki z komentarzem, rozmowy terapeuty z klientem, typowe błędy i gotowe sformułowania, które możesz powiedzieć albo napisać. W każdym module jest studium przypadku, a na końcu modułu ćwiczenie praktyczne z przykładowymi odpowiedziami. Dołączono dwanaście kart i wzorów do wydruku: ściągę z różnicowania pojęć, mapę kosztu funkcjonowania, listę ukrytych objawów do wywiadu, arkusz reguł perfekcjonistycznych, inwentarz sposobów radzenia sobie, pytania na pierwszą sesję, kartę różnicowania, plan bezpieczeństwa do wspólnego uzupełnienia, eksperymenty behawioralne z harmonogramem przyjemności, ćwiczenia współczucia wobec siebie, przygotowanie do konsultacji psychiatrycznej i plan zapobiegania nawrotom.
Kurs nie jest akredytowany. Po jego ukończeniu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin nauki. Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu. Kurs nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych, nie zastępuje szkolenia psychoterapeutycznego, kształcenia podyplomowego ani superwizji, i nie jest poradą prawną ani medyczną. Nie uczy diagnozowania na odległość i nie zastępuje konsultacji psychiatrycznej: rozpoznanie choroby i decyzje o leczeniu farmakologicznym należą do lekarza, a zwolnienie lekarskie wystawia lekarz, nie psycholog.
Nie znajdziesz tu treści testów, norm ani punktacji. Kwestionariusze przesiewowe są wymienione z nazwy, z opisem, do czego służą i jakie mają ograniczenia. Nie znajdziesz też bibliografii ani nazwisk autorów metod: kurs jest napisany z perspektywy praktyka i opisuje, co robić w gabinecie.
Jakiego języka używam o klientach?
Piszę „klient” i „osoba z depresją”, a sprawność klientów opisuję zasobowo: była prawdziwa i miała swoją historię, nawet jeśli dziś kosztuje za dużo. Wyrażenia „uśmiechnięta depresja” albo „ukryta depresja” możesz przyjąć jako język klienta, ale w dokumentacji zastępujesz je opisem objawów. Wszystkie osoby w przykładach są fikcyjne, a każde imię pojawia się w kursie przy jednej osobie.
Co zrobić, gdy w rozmowie pojawia się ryzyko samobójcze?
Zapytaj wprost, czy klient myśli o odebraniu sobie życia, i nie zostawiaj osoby samej, jeśli ryzyko jest wysokie. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwonisz pod numer 112. Dorosłemu w kryzysie możesz podać numery 116 123 (całodobowo) i 800 70 2222 (całodobowo). Moduł 9 poświęcony jest tej sytuacji u osób, które „dobrze sobie radzą”, a szczegółowy protokół oceny ryzyka i planu bezpieczeństwa znajdziesz w kursie, który polecam przy tym module. Tu zapamiętaj jedno: wysoki poziom funkcjonowania nie jest czynnikiem ochronnym samym w sobie i nie wolno go traktować jako argumentu, żeby o to nie pytać.
Przykład z gabinetu: co usłyszała terapeutka od Marcela
Wróćmy do gabinetu z początku lekcji. Marcel przyszedł z zapytaniem technicznym. Terapeutka nie zaczyna od diagnozy ani od testu, tylko od pytania, które nie podważa jego sprawności.
Marcel: Mam pytanie, czy to zmęczenie, czy coś więcej. Bo funkcjonuję normalnie. Pracuję, trenuję, nikt mi nic nie zarzuca.
Terapeutka: Wierzę, że funkcjonujesz normalnie, widzę to po tym, jak mówisz. Zapytam o coś innego: ile Cię kosztuje, żeby tak funkcjonować? Co robisz w niedzielę po południu?
Marcel: Niedzielę? Leżę. Albo siedzę. Nie umiem wymyślić, co chciałbym robić. W poniedziałek rano mi się włącza i jakoś idzie.
Terapeutka: Czyli w tygodniu pracujesz na jakimś trybie podtrzymującym, a w niedzielę, kiedy nic nie trzeba, zostaje ta pustka.
Marcel: Można tak powiedzieć. Tylko że to nie wygląda jak depresja, prawda? Depresja to chyba, jak ktoś nie wstaje z łóżka.
Komentarz: terapeutka nie zaprzecza i nie przytakuje. Marcel dał jej dwie ważne informacje: po pierwsze, jego funkcjonowanie rozkłada się na tryb pracy i tryb „po pracy”, w którym objawy są widoczne; po drugie, ma w głowie obraz depresji, w którym on się nie mieści, więc samo rozpoznanie będzie dla niego trudne. Zapisała do dalszego wywiadu trzy rzeczy: od kiedy trwa utrata zainteresowań, jak wygląda sen i czy były myśli, że lepiej by było nie istnieć. Marcel nie powiedział o nich sam, a taki klient rzadko powie.
Możesz powiedzieć: „Depresja ma wiele twarzy. Jedna z nich to człowiek, który przychodzi do pracy, wykonuje swoje zadania i po cichu przestał cokolwiek czuć. Nie chcę teraz dawać tej sytuacji nazwy. Chcę zrozumieć, jak jest u Ciebie.”
Typowe błędy w pierwszym kontakcie z takim klientem
Pierwszy błąd to uznanie sprawności za dowód zdrowia: „skoro tak świetnie sobie radzisz, to pewnie to tylko zmęczenie”. Klient usłyszy to jako potwierdzenie własnego przekonania, że nie ma prawa się skarżyć. Drugi błąd to podanie klientowi kwestionariusza na pierwszych minutach, zanim zbuduje się kontakt: osoba przyzwyczajona do tego, że wszystko robi dobrze, zrobi też test „dobrze” i poda odpowiedzi, które uzna za pożądane lub nieprzesadzone. Trzeci to zarzucenie klienta etykietą już na pierwszej sesji: „to jest wysokofunkcjonująca depresja”. Takie określenie nie ma statusu rozpoznania, a klient może je potraktować jak nowe zadanie do wykonania: przeczyta o nim wszystko, ułoży harmonogram „wychodzenia z depresji” i znów będzie działać na przeciążonym trybie.
Ćwiczenie do własnej praktyki
Zapisz własnymi słowami, w trzech zdaniach, jak wyjaśnisz klientowi, czym jest „depresja wysokofunkcjonująca”, jeśli sam użyje tego określenia na pierwszej sesji. Zdania mają mówić prawdę o statusie pojęcia, nie odbierać mu poczucia, że jest traktowany poważnie, i nie zawierać obietnic.
Przykładowa odpowiedź: „To określenie, którego używa się w mediach i w internecie na osoby, które z zewnątrz funkcjonują dobrze, a w środku mają objawy depresji. W oficjalnych klasyfikacjach ono nie występuje, więc nie jest rozpoznaniem. Dlatego chcę zapytać Cię o konkretne objawy, o to, ile Cię kosztuje codzienne funkcjonowanie, i dopiero potem ustalimy, czy to, co masz, mieści się w jakimś rozpoznaniu i co z tym zrobić.”
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 55 lekcji w abonamencie
Dostęp do całego szkolenia i pozostałych materiałów biblioteki wynika z subskrypcji. Plan Student można uzupełnić o pojedyncze szkolenia ze Specjalisty (29 zł, powyżej 20 godz. 39 zł). Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.