Czym jest samookaleczenie i czego nie należy zakładać

Odkrycie, że nastolatek się okalecza, może uruchomić u rodzica strach, złość, poczucie winy i potrzebę natychmiastowego "zatrzymania" zachowania. Pierwszym zadaniem jest jednak zrozumienie, co dokładnie widzimy. Samookaleczenie jest zachowaniem, a nie diagnozą. Może występować w różnych stanach psychicznych i z różnych powodów.

W praktyce samookaleczenie często oznacza celowe powodowanie sobie urazu lub bólu bez zamiaru zakończenia życia. Nie należy jednak używać zdania "samookaleczenie to nie próba samobójcza" jako bezwzględnej reguły. U tej samej osoby mogą współwystępować samookaleczenie, myśli samobójcze i próby samobójcze. Intencja może również zmieniać się w czasie. Dlatego rodzic powinien rozdzielić dwa pytania: "Co dziecko robi, żeby poradzić sobie z cierpieniem?" oraz "Czy obecnie istnieje zagrożenie samobójcze?".

Najczęstsze zachowania obejmują celowe ranienie skóry, uderzanie się, przypalanie lub inne działania powodujące uraz. W tym kursie nie opisujemy technik ani sposobów wykonywania samookaleczenia, ponieważ szczegółowe instrukcje nie pomagają w leczeniu i mogą zwiększać ryzyko szkody.

Dlaczego samookaleczenie może przynosić chwilową ulgę

U części nastolatków zachowanie szybko zmniejsza bardzo silne napięcie. Może pojawić się krótkotrwałe poczucie ulgi, "odcięcia" od emocji albo odzyskania kontroli. To właśnie może wzmacniać zachowanie: mózg uczy się, że w bardzo trudnej chwili jest ono szybkim sposobem zmiany stanu emocjonalnego. Problem polega na tym, że ulga jest krótkotrwała, a konsekwencje mogą obejmować urazy, wstyd, ukrywanie zachowania, konflikty i zwiększenie ryzyka kolejnych epizodów.

Funkcje samookaleczenia mogą być różne. Ten sam nastolatek może jednego dnia próbować obniżyć napięcie, a innym razem wyrażać rozpacz, karcić siebie albo próbować poradzić sobie z poczuciem odrętwienia. Dlatego pytanie "dlaczego to zrobiłeś?" nie powinno zakładać jednej odpowiedzi.

Co warto zapamiętać

• Samookaleczenie jest sygnałem cierpienia i wymaga reakcji.
• Nie należy zakładać ani intencji samobójczej, ani jej braku.
• Funkcja zachowania może być różna i zmienna.
• Celem rodzica nie jest "wygrać z zachowaniem" w jednej rozmowie, tylko zwiększyć bezpieczeństwo i pomóc dziecku uzyskać właściwe wsparcie.
• Zakaz, kara i zawstydzanie mogą zwiększać ukrywanie problemu.