Metodologia badań psychologicznych od podstaw: czym różni się wiedza naukowa od zdrowego rozsądku

Zaczynamy ten kurs od pytania, które wydaje się oczywiste, a wcale takie nie jest: po co w ogóle metodologia, skoro o ludziach „i tak wszyscy coś wiemy" z własnego doświadczenia? Odpowiedź leży w różnicy między wiedzą potoczną a wiedzą naukową — różnicy, która będzie towarzyszyć nam przez cały ten kurs metodologii i statystyki.

Wiedza potoczna — mocne i słabe strony

Wiedza zdroworozsądkowa powstaje z osobistych doświadczeń, obserwacji najbliższego otoczenia i przekazu kulturowego. Jej zaletą jest dostępność — nie trzeba czekać na wyniki badania, żeby mieć zdanie na temat tego, „jak działają ludzie". Jej słabością jest to, że opiera się na małej, przypadkowej próbie (własne życie i znajomi), jest podatna na selektywne zapamiętywanie potwierdzeń własnych przekonań i rzadko bywa systematycznie weryfikowana. Zdrowy rozsądek potrafi jednocześnie „wiedzieć", że przeciwieństwa się przyciągają, i że podobni ludzie się do siebie lgną — dwa sprzeczne powiedzenia funkcjonują obok siebie, bo nikt ich nigdy nie zestawił z danymi.

Wiedza naukowa — systematyczność i kontrola

Wiedza naukowa różni się od potocznej trzema cechami, które będą wracać w kolejnych modułach. Po pierwsze, systematycznością — badacz zbiera dane w sposób zaplanowany, a nie przypadkowy, na próbie dobranej celowo, a nie ograniczonej do znajomych (o doborze próby więcej w module 11). Po drugie, kontrolą — psycholog stara się wyeliminować lub zmierzyć czynniki, które mogłyby zniekształcić wynik (temat modułów 7 i 8 o eksperymencie i zmiennych zakłócających). Po trzecie, otwartością na obalenie — wynik badania jest publikowany wraz z metodą, więc inni badacze mogą go sprawdzić, powtórzyć albo podważyć.

Falsyfikowalność jako kryterium naukowości

Filozof nauki Karl Popper zaproponował kryterium odróżniające twierdzenia naukowe od nienaukowych: twierdzenie naukowe musi być falsyfikowalne, czyli musi istnieć teoretycznie możliwy wynik obserwacji, który by je obaliło. Twierdzenie „każdy człowiek ma nieświadome konflikty, które można zinterpretować na dowolny sposób" jest trudne do sfalsyfikowania, bo każdy możliwy wynik da się nim wytłumaczyć post factum. Twierdzenie „osoby, które przeszły określony trening uważności, będą po sześciu tygodniach zgłaszać niższy poziom lęku mierzony konkretną skalą niż grupa kontrolna" jest falsyfikowalne — może się po prostu nie potwierdzić.

Dlaczego to rozróżnienie ma znaczenie praktyczne

Ten kurs nie jest ćwiczeniem czysto akademickim. Umiejętność odróżnienia twierdzenia opartego na systematycznych danych od twierdzenia opartego na anegdocie czy intuicji to podstawowe narzędzie zawodowe psychologa — przyda się zarówno przy czytaniu literatury naukowej (moduły 41-42), jak i przy ocenie doniesień medialnych o „nowym odkryciu" (moduł 44). Zanim przejdziemy do konkretnych metod, kolejna lekcja pokaże, jak systematycznie wygląda cała droga od pytania badawczego do publikacji wyniku — czyli cykl badawczy.