Przemoc rówieśnicza i hejt w szkole – interwencja i profilaktyka dla psychologa: definicje robocze na potrzeby praktyki

Zanim zaczniemy mówić o interwencji, warto ustalić wspólny język. W praktyce szkolnej pojęcia „hejt", „mowa nienawiści" i „przemoc rówieśnicza" bywają używane zamiennie — przez nauczycieli, rodziców, a czasem i przez samych specjalistów — co utrudnia rozmowę o tym, co faktycznie się wydarzyło i jaka interwencja jest adekwatna. Ten kurs opiera się na trzech precyzyjnych, roboczych definicjach, do których będziemy wracać w kolejnych modułach.

Hejt jako kategoria szeroka

Na potrzeby tego szkolenia przyjmujemy, że hejt to celowe, powtarzające się wyrażanie wrogości wobec konkretnej osoby lub grupy — słowami, obrazem, gestem, wiadomością elektroniczną — którego funkcją jest wywołanie przykrości, upokorzenie lub wykluczenie. Kluczowe są tu dwa elementy: powtarzalność (odróżniająca hejt od jednorazowej złośliwej uwagi rzuconej w emocjach) oraz funkcja krzywdząca, niezależnie od tego, czy sprawca deklaruje „to był tylko żart". W praktyce diagnostycznej pytamy nie o intencję deklarowaną, tylko o wzorzec zachowania i jego skutek.

Mowa nienawiści jako podkategoria węższa

Mowa nienawiści to hejt skierowany na cechę tożsamościową, na którą osoba nie ma wpływu lub której zmiana wymagałaby wyrzeczenia się istotnej części siebie: pochodzenie etniczne, kolor skóry, niepełnosprawność, orientację psychoseksualną, wyznanie, status społeczno-ekonomiczny rodziny. W środowisku szkolnym najczęściej przyjmuje formę przezwisk i komentarzy odwołujących się do wyglądu, akcentu, sytuacji materialnej lub składu rodziny. Rozróżnienie to ma znaczenie kliniczne: mowa nienawiści atakuje tożsamość, a nie zachowanie, więc ofiara nie ma sposobu, by „przestać" być tym, kim jest — co czyni ją szczególnie trudną do samodzielnego przepracowania przez ucznia.

Przemoc rówieśnicza jako kategoria nadrzędna dla działań fizycznych i relacyjnych

Przemoc rówieśnicza (w literaturze anglojęzycznej: bullying, choć pojęcia te nie są w pełni tożsame) obejmuje szerszy repertuar zachowań niż sama komunikacja werbalna: agresję fizyczną, zastraszanie, niszczenie mienia, izolację społeczną i wykluczenie z grupy. W klasycznym ujęciu, wywodzącym się z pionierskich badań Dana Olweusa prowadzonych w Norwegii od lat 70. XX wieku, przemoc rówieśnicza definiowana jest przez trzy łączne kryteria: intencjonalność działania, jego powtarzalność w czasie oraz nierównowagę sił między sprawcą a ofiarą. Do tych kryteriów wrócimy szczegółowo w module 4 — tu wystarczy zapamiętać, że przemoc rówieśnicza to kategoria szersza niż hejt słowny, obejmująca też działania niewerbalne i fizyczne.

Case: dlaczego rozróżnienie ma znaczenie kliniczne

Do gabinetu trafia zgłoszenie od wychowawcy: "w klasie 6b dzieje się coś niedobrego, dzieci się przezywają". Bez doprecyzowania, o jaką kategorię zjawiska chodzi, psycholog ryzykuje jedną z dwóch pomyłek. Jeśli to, co się dzieje, to seria złośliwych uwag rzucanych w gorącej chwili między kilkoma parami uczniów bez stałego układu ról — adekwatną interwencją będzie praca nad kompetencjami komunikacyjnymi całej klasy. Jeśli natomiast okaże się, że jeden uczeń systematycznie, od miesięcy, jest wyśmiewany przez tę samą grupę rówieśników z powodu niepełnosprawności ruchowej — mamy do czynienia z mową nienawiści osadzoną w przemocy rówieśniczej, wymagającą zupełnie innej, bardziej zdecydowanej i systemowej interwencji, opisanej w dalszych blokach tego kursu.

Jak stosować te definicje w pierwszym kontakcie ze zgłoszeniem

W praktyce zalecamy trzy pytania porządkujące już przy pierwszym zgłoszeniu: Czy to się powtarza, czy zdarzyło się raz? Czy dotyczy zachowania w konkretnej sytuacji, czy stałej cechy osoby? Czy strony mają porównywalną siłę (fizyczną, społeczną, w hierarchii grupy), czy jedna z nich systematycznie dominuje? Odpowiedzi na te pytania — nawet wstępne, oparte na relacji jednej osoby — pozwalają wstępnie zakwalifikować zdarzenie i wybrać dalszą ścieżkę diagnostyczną, którą rozwijamy w bloku drugim tego kursu.

Zastrzeżenie terminologiczne

Warto pamiętać, że polskie prawo oświatowe i akty wykonawcze nie posługują się jednolitą, prawnie zdefiniowaną kategorią „przemocy rówieśniczej" w sensie klinicznym — pojęcie to funkcjonuje przede wszystkim w literaturze psychologicznej i pedagogicznej. W dokumentacji szkolnej i procedurach interwencyjnych, o których mowa w bloku ósmym, warto posługiwać się precyzyjnym opisem zachowań, a nie wyłącznie etykietą, co dodatkowo chroni proces przed zarzutem dowolnej klasyfikacji.