Psychologia rozwoju człowieka dla studenta psychologii: czym jest rozwój psychiczny — definicja i cechy rozwoju

Psychologia rozwoju człowieka to jeden z tych przedmiotów pierwszego roku, które z pozoru wydają się intuicyjne — każdy z nas był dzieckiem, każdy obserwował dorastanie młodszego rodzeństwa czy starzenie się dziadków — a jednocześnie wymagają precyzyjnego aparatu pojęciowego na egzaminie. Ten kurs porządkuje materiał z tego przedmiotu od podstaw teoretycznych, przez klasyczne teorie, po przegląd całego cyklu życia człowieka: od poczęcia do późnej starości.

Czym jest rozwój psychiczny

W ujęciu podręcznikowym rozwój psychiczny definiuje się jako ciąg zmian zachodzących w psychice i zachowaniu jednostki w czasie, które mają charakter ukierunkowany, względnie trwały i prowadzą do coraz bardziej złożonych, zróżnicowanych i zintegrowanych form funkcjonowania. Kluczowe jest tu słowo „ukierunkowany" — rozwój nie jest przypadkowym zbiorem zmian, lecz procesem mającym pewną logikę i sekwencję, choć — jak zobaczymy w module 2 — nie zawsze przebiega w prostej linii.

Rozwój a zmiana — nie każda zmiana to rozwój

Ważne rozróżnienie egzaminacyjne: nie każda zmiana zachodząca w człowieku jest rozwojem. Zmiana chwilowa, odwracalna (np. zmęczenie, chwilowy spadek nastroju) nie spełnia kryteriów rozwojowych. Rozwój charakteryzuje się względną trwałością — dotyczy zmian, które modyfikują strukturę funkcjonowania jednostki na dłużej, a nie tylko chwilowy stan.

Cztery cechy rozwoju psychicznego

Klasyczne ujęcia rozwoju wymieniają kilka cech, które łącznie odróżniają rozwój od innych rodzajów zmian:

Kierunkowość — zmiany rozwojowe zmierzają w określonym kierunku, najczęściej od form prostszych do bardziej złożonych, od mniej zróżnicowanych do bardziej zróżnicowanych i zintegrowanych.

Nieodwracalność (w dużej mierze) — raz osiągnięty poziom rozwoju zwykle nie cofa się do poprzedniego stanu w sposób prosty, choć w pewnych obszarach (np. w starości, o czym w blokach 13 i 21) możemy obserwować regres niektórych funkcji.

Sekwencyjność — zmiany rozwojowe następują w określonej, przewidywalnej kolejności; trudno pominąć etap wcześniejszy, żeby osiągnąć późniejszy (choć tempo przechodzenia między etapami bywa bardzo różne u różnych osób).

Uniwersalność przy jednoczesnej indywidualnej zmienności — pewne prawidłowości rozwojowe są wspólne dla większości ludzi (np. kolejność pojawiania się zdolności motorycznych u niemowląt), ale tempo i sposób ich przejawiania się różni się między jednostkami.

Rozwój obejmuje całe życie

Współczesna psychologia rozwoju odrzuciła dawne przekonanie, że rozwój kończy się wraz z osiągnięciem dorosłości. Podejście life-span (całożyciowe), które przyjmujemy w tym kursie, zakłada, że zmiany rozwojowe — zarówno progresywne (wzrost, przyrost możliwości), jak i regresywne (utrata pewnych funkcji) — zachodzą przez cały cykl życia, od poczęcia po późną starość. Właśnie dlatego ten kurs obejmuje wszystkie etapy życia: od rozwoju prenatalnego (blok 3) po starość i śmierć (bloki 13, 21 i 22).

Przykład

Dziecko, które w wieku ośmiu miesięcy zaczyna raczkować, a w wieku roku — chodzić, przechodzi przez rozwój: zmiana jest ukierunkowana (w stronę coraz sprawniejszej lokomocji), trwała, sekwencyjna (raczkowanie zwykle poprzedza samodzielne chodzenie) i uniwersalna (większość dzieci przechodzi przez podobną sekwencję, choć w różnym tempie). Natomiast to, że to samo dziecko jest dziś marudne, bo nie spało w nocy, to zwykła zmiana chwilowa — nie rozwój.