Przejdź do treści
CENTRUM WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ

Stosowana Analiza Zachowania (SAZ/ABA) – podstawy, ocena funkcjonalna i praca nad zachowaniem

Część 1 z 2-częściowej serii o SAZ: warsztatowe wprowadzenie dla psychologa, pedagoga i terapeuty — od behawioryzmu i etyki, przez systematyczny pomiar i pełny proces oceny funkcjonalnej (FBA, funkcje zachowania, operacje motywacyjne, ocena preferencji), po budowanie nowych umiejętności: kształtowanie, łańcuchowanie, podpowiedzi, fading, generalizację i utrzymanie efektów.

Godziny dydaktyczne
20 godz.
Poziom
Średniozaawansowany
Program
75 lekcji
Stosowana Analiza Zachowania (SAZ/ABA) – podstawy, ocena funkcjonalna i praca nad zachowaniem

Stosowana Analiza Zachowania bywa mylona z potocznym „systemem nagród” — a to spłycenie, które ignoruje to, co w SAZ najważniejsze: systematyczną, opartą na danych analizę funkcji zachowania, poprzedzającą każdą decyzję o interwencji. To szkolenie uczy myślenia i warsztatu prawdziwej, odpowiedzialnej stosowanej analizy zachowania — precyzyjnego, terminologicznie poprawnego i osadzonego w codziennej praktyce klinicznej z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi.

Kurs prowadzi Cię przez cztery obszary. Pierwszy to fundamenty: historia i teoria SAZ (behawioryzm, Skinner, warunkowanie sprawcze), siedem wymiarów odróżniających rzetelną praktykę SAZ od przypadkowego stosowania technik behawioralnych, ramy etyczne (zgoda i asens, autonomia i godność, najmniej restrykcyjna procedura, granice kompetencji), model ABC, operacjonalizacja zachowania oraz mechanizmy warunkowania klasycznego i sprawczego. Drugi obszar to pomiar i dane: dlaczego SAZ opiera decyzje kliniczne na danych, metody pomiaru (częstotliwość, tempo, czas trwania, latencja), metody interwałowe (whole interval, partial interval, momentary time sampling), przedstawianie i interpretacja danych na wykresach, oraz rzetelność pomiaru. Trzeci obszar to pełny proces oceny funkcjonalnej: funkcjonalna ocena zachowania (FBA) oparta na wywiadzie, obserwacji i dokumentacji, różnica między oceną opisową a eksperymentalną analizą funkcjonalną, cztery kategorie funkcji zachowania (dostęp, uwaga, ucieczka, automatyczne wzmocnienie), operacje motywacyjne (EO/MO), systematyczna ocena preferencji, formułowanie hipotezy funkcjonalnej i budowanie pełnego planu interwencji opartego na funkcji. Czwarty obszar to wzmacnianie i uczenie nowych zachowań: mechanizmy wzmocnienia pozytywnego i negatywnego, dobór i zarządzanie wzmocnieniami (w tym przejście od sztucznych do naturalnych), kształtowanie (shaping), łańcuchowanie (chaining), podpowiedzi i ich hierarchie, fading oraz generalizacja i utrzymanie efektów.

Każdy z 25 modułów kończy się praktycznym ćwiczeniem — arkuszem do wypełnienia, przykładowym przypadkiem do przeanalizowania lub checklistą — do wykorzystania lub adaptacji we własnej praktyce. Do kursu dołączonych jest pięć gotowych do pobrania załączników (arkusze i karty pracy), które możesz wykorzystać w gabinecie. Treść jest warsztatowa, terminologicznie precyzyjna i osadzona w przykładach klinicznych, nie w ogólnikach.

To jest Część 1 z dwuczęściowej serii o SAZ. Część 1 obejmuje wyłącznie fundamenty, pomiar i dane, ocenę funkcjonalną oraz wzmacnianie i uczenie nowych, pożądanych zachowań — świadomie NIE obejmuje komunikacji funkcjonalnej, pracy z zachowaniami trudnymi (w tym procedur redukcji zachowania), programowania nauczania metodami DTT/NET, systemów żetonowych, specyfiki populacji, współpracy z rodzicem i szkołą, self-management ani pełnego projektowania i ewaluacji programu terapeutycznego — te zagadnienia rozwija osobny kurs, Część 2, dostępny w katalogu CWP. Szkolenie ma charakter edukacyjny i poszerza warsztat pracy specjalisty; nie zastępuje superwizji, certyfikacji analityka zachowania (BCBA/BCaBA) ani szkolenia praktycznego pod nadzorem. Dostępne online, z imiennym certyfikatem ukończenia i liczbą godzin dydaktycznych.

Czego się nauczysz

  • Odróżnisz rzetelną stosowaną analizę zachowania od potocznego „systemu nagród” i zastosujesz siedem wymiarów SAZ jako listę kontrolną jakości własnej praktyki
  • Będziesz pracować zgodnie z ramami etycznymi SAZ: zgoda i asens, autonomia i godność, najmniej restrykcyjna procedura, granice własnych kompetencji i rzetelna dokumentacja
  • Zoperacjonalizujesz dowolne zachowanie w sposób obserwowalny i mierzalny oraz dobierzesz właściwą metodę pomiaru (częstotliwość, czas trwania, metody interwałowe) do konkretnego celu klinicznego
  • Przeprowadzisz pełną funkcjonalną ocenę zachowania (FBA) — wywiad, obserwację ABC i analizę dokumentacji — i rozpoznasz, kiedy sytuacja wymaga konsultacji w kierunku analizy funkcjonalnej
  • Rozpoznasz cztery kategorie funkcji zachowania (dostęp, uwaga, ucieczka, automatyczne wzmocnienie), uwzględnisz operacje motywacyjne i sformułujesz testowalną hipotezę funkcjonalną
  • Zbudujesz pełny, udokumentowany plan interwencji oparty na funkcji, z jasnymi kryteriami sukcesu i regułami decyzyjnymi opartymi na danych
  • Zastosujesz kształtowanie, łańcuchowanie i podpowiedzi (wraz z ich systematycznym wycofywaniem) do budowania nowych umiejętności od podstaw
  • Zaplanujesz generalizację i utrzymanie efektów od samego początku interwencji, zamiast zakładać, że nastąpią same

Dla kogo jest to szkolenie

  • Psycholodzy i pedagodzy pracujący z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi, u których rozważane lub wdrażane jest wsparcie oparte na stosowanej analizie zachowania
  • Terapeuci SAZ i osoby w trakcie szkolenia w kierunku certyfikacji analityka zachowania (BCBA/BCaBA), porządkujące i systematyzujące fundamenty dyscypliny
  • Pedagodzy specjalni, nauczyciele wspomagający i terapeuci pracujący w edukacji włączającej, potrzebujący warsztatu oceny funkcjonalnej i budowania zachowań pożądanych
  • Studenci psychologii i pedagogiki specjalnej oraz osoby w trakcie szkolenia terapeutycznego, poszerzające warsztat o podejście behawioralne

Czego to szkolenie nie daje

Piszemy to wprost, żebyś nie musiał lub nie musiała zgadywać. Szkolenie doskonalące ma granice — poniżej te, które dotyczą tego materiału.

  • To jest Część 1 z dwuczęściowej serii o SAZ — obejmuje wyłącznie fundamenty, pomiar i dane, ocenę funkcjonalną oraz wzmacnianie i uczenie nowych zachowań
  • Kurs NIE obejmuje komunikacji funkcjonalnej (trening komunikacji funkcjonalnej, wsparcie AAC) ani pracy z zachowaniami trudnymi — w tym procedur redukcji zachowania, wygaszania jako interwencji, wzmocnienia różnicującego czy zasad reagowania na agresję i kryzys — te zagadnienia rozwija Część 2, osobny kurs w katalogu CWP
  • Nie obejmuje programowania nauczania metodami zdyskretyzowanych prób (DTT) ani nauczania sytuacyjnego (NET), systemów żetonowych, specyfiki pracy z poszczególnymi populacjami klinicznymi, współpracy z rodzicem i szkołą, technik self-management ani pełnego projektowania i ewaluacji programu terapeutycznego — wszystko to jest przedmiotem Części 2
  • Nie jest szkoleniem certyfikującym w zakresie analizy zachowania (BCBA/BCaBA) ani nie nadaje uprawnień do samodzielnego prowadzenia analizy funkcjonalnej czy procedur redukcji zachowania
  • Nie zastępuje superwizji przypadków własnych ani nadzorowanej praktyki wymaganej w procesie certyfikacji — zakłada, że trudniejsze i bardziej ryzykowne przypadki konsultujesz z certyfikowanym analitykiem zachowania

Program szkolenia

75 lekcji w 25 modułach. Lekcje oznaczone jako otwarte obejrzysz bez zakładania konta.

Moduł 1

Czym jest SAZ i skąd się wzięła

Moduł 2

Siedem wymiarów SAZ

  • Stosowana, behawioralna, analityczna5 min
  • Technologiczna, konceptualnie systemowa, efektywna5 min
  • Generalizowalna — i całokształt siedmiu wymiarów w praktyce15 min
Moduł 3

Etyka i prawa osoby korzystającej z terapii

  • Zgoda i świadoma zgoda, autonomia, godność5 min
  • Najmniej restrykcyjne procedury i unikanie zbędnych procedur awersyjnych14 min
  • Granice kompetencji specjalisty i dokumentowanie działań15 min
Moduł 4

ABC zachowania

  • Antecedent–Behavior–Consequence: trzyczłonowa jednostka analizy5 min
  • Funkcja zachowania — dlaczego zachowanie „ma cel”, choć nie jest świadome16 min
  • Od modelu ABC do praktyki obserwacji — pułapki i dobre nawyki15 min
Moduł 5

Operacjonalizacja zachowania

  • Czym jest definicja operacyjna zachowania i po co jest potrzebna5 min
  • Czego unikać: „jest niegrzeczny”, „jest agresywny”, „nie współpracuje”15 min
  • Przykłady prawidłowych i błędnych definicji w praktyce15 min
Moduł 6

Warunkowanie klasyczne i sprawcze

  • Warunkowanie klasyczne — bodźce i reakcje mimowolne5 min
  • Warunkowanie sprawcze — generalizacja i różnicowanie bodźców16 min
  • Od teorii do praktyki: podsumowanie bloku fundamentów SAZ15 min
Moduł 7

Dlaczego SAZ opiera się na danych

  • Obserwacja, pomiar, obiektywność — filozofia pracy z danymi5 min
  • Podejmowanie decyzji klinicznych na podstawie danych15 min
  • Typowe błędy w podejściu do danych — i jak ich unikać15 min
Moduł 8

Metody pomiaru zachowania

  • Częstotliwość i tempo — liczenie epizodów zachowania5 min
  • Czas trwania, latencja, próby — dobór metody do pytania klinicznego15 min
  • Pomiar całkowity i częściowy — wybór strategii obserwacji15 min
Moduł 9

Metody interwałowe

  • Próbkowanie całego interwału i częściowego interwału5 min
  • Próbkowanie chwilowe (MTS) — kiedy która metoda ma sens5 min
  • Wdrażanie metod interwałowych w codziennej pracy zespołu15 min
Moduł 10

Przedstawianie i interpretacja danych

  • Od tabeli do wykresu liniowego — wizualizacja danych behawioralnych4 min
  • Analiza trendu — poziom i zmienność danych15 min
  • Kiedy zmienić procedurę — decyzje kliniczne na podstawie wykresu15 min
Moduł 11

Rzetelność pomiaru

  • Zgodność obserwatorów (IOA) — jak ją mierzyć i po co5 min
  • Błędy obserwatora i interpretacji — jak zwiększać wiarygodność danych4 min
  • Budowanie kultury jakości danych w zespole — zamknięcie bloku15 min
Moduł 12

Funkcjonalna ocena zachowania (FBA)

  • Czym jest funkcjonalna ocena zachowania i kiedy ją przeprowadzać5 min
  • Wywiad jako pośrednia ocena funkcjonalna — jak pytać, żeby uzyskać dane16 min
  • Obserwacja bezpośrednia i analiza dokumentacji jako uzupełniające źródła16 min
Moduł 13

Analiza funkcjonalna zachowania

  • Różnica FBA vs. analiza funkcjonalna — ocena opisowa a eksperymentalna5 min
  • Testowanie hipotez — kiedy stosować którą procedurę oceny15 min
  • Granice samodzielnej praktyki w ocenie funkcjonalnej — bezpieczne postępowanie15 min
Moduł 14

Funkcje zachowania

  • Dostęp do przedmiotu/aktywności i uwaga społeczna15 min
  • Ucieczka/unik, automatyczne wzmocnienie, funkcje mieszane16 min
  • Praktyczne rozpoznawanie funkcji w codziennej pracy klinicznej15 min
Moduł 15

Operacje ustanawiające i motywacyjne (EO/MO)

  • Czym są operacje motywacyjne i dlaczego zmieniają wartość wzmocnienia15 min
  • Rozpoznawanie operacji motywacyjnych w codziennej praktyce15 min
  • Od operacji motywacyjnych do interwencji proaktywnej15 min
Moduł 16

Ocena preferencji

  • Czym jest preferencja i dlaczego trzeba ją systematycznie oceniać5 min
  • Metody oceny preferencji: swobodny dostęp, paired stimulus, multiple stimulus15 min
  • Dlaczego preferencja nie zawsze oznacza skuteczne wzmocnienie15 min
Moduł 17

Formułowanie hipotezy funkcjonalnej

  • Od zebranych danych do spójnej hipotezy funkcjonalnej15 min
  • Przykładowe przypadki — pełny wzór formułowania hipotezy15 min
  • Co robić, gdy hipoteza okazuje się błędna w świetle nowych danych16 min
Moduł 18

Plan interwencji oparty na funkcji

  • Cztery filary planu interwencji: poprzedniki, zachowanie alternatywne, konsekwencje, monitorowanie6 min
  • Dokumentowanie pełnego planu i ustalanie kryteriów sukcesu16 min
  • Podsumowanie bloku 3 — od obserwacji do gotowego planu działania15 min
Moduł 19

Wzmocnienie pozytywne i negatywne

  • Czym naprawdę jest wzmocnienie — definicja funkcjonalna, nie potoczna5 min
  • Różnica między nagrodą a wzmocnieniem — konsekwencje praktyczne15 min
  • Najczęstsze błędy przy stosowaniu wzmocnień15 min
Moduł 20

Dobór i stosowanie wzmocnień

  • Kategorie wzmocnień: materialne, społeczne, aktywności, sensoryczne15 min
  • Sytość i zarządzanie skutecznością wzmocnień w czasie15 min
  • Przejście od sztucznych do naturalnych wzmocnień16 min
Moduł 21

Kształtowanie zachowania (shaping)

  • Przybliżenia sukcesywne — jak działa mechanizm kształtowania5 min
  • Kryterium osiągnięcia i tempo podnoszenia poprzeczki15 min
  • Kształtowanie w praktyce — przykłady z różnych obszarów pracy klinicznej15 min
Moduł 22

Łańcuchowanie

  • Analiza zadania jako podstawa łańcuchowania5 min
  • Forward chaining, backward chaining, total task presentation16 min
  • Integrowanie łańcuchowania w praktyce i typowe trudności16 min
Moduł 23

Podpowiedzi (prompting)

  • Rodzaje podpowiedzi: werbalne, gestowe, modelowanie, fizyczne, wizualne5 min
  • Hierarchie podpowiedzi: least-to-most i most-to-least16 min
  • Dobór poziomu podpowiedzi w praktyce i systematyczne dokumentowanie16 min
Moduł 24

Fading

  • Czym jest fading podpowiedzi — i czym zdecydowanie nie jest4 min
  • Techniki fadingu i transfer kontroli bodźcowej15 min
  • Monitorowanie fadingu i radzenie sobie z regresem16 min
Moduł 25

Generalizacja i utrzymanie

  • Wymiary generalizacji: osoby, miejsca, materiały, sytuacje, czas5 min
  • Strategie planowania generalizacji — konkretne techniki15 min
  • Utrzymanie efektów w naturalnym środowisku — zamknięcie kursu i zapowiedź Części 26 min

Materiały do pobrania

Arkusze i protokoły do wykorzystania w gabinecie. Lista informacyjna: pliki otwierają się przy lekcji, w planach Student i Specjalista.

  • Załącznik B — Karta zbierania danych ABCPDF
  • Załącznik E — Checklist operacjonalizacji zachowaniaPDF
  • Załącznik A — Arkusz FBA (wywiad i obserwacja)PDF
  • Załącznik C — Arkusz oceny preferencjiPDF
  • Załącznik D — Szablon planu interwencji opartego na funkcjiPDF

Najczęściej zadawane pytania

Stosowana analiza zachowania, czyli SAZ lub ABA, to podejście wywodzące się z behawioryzmu, które wykorzystuje zasady uczenia się do rozwijania umiejętności i zmniejszania zachowań trudnych. Opiera się na systematycznym pomiarze, analizie funkcji zachowania i sprawdzaniu skuteczności interwencji na podstawie danych. Stosowana jest m.in. w pracy z dziećmi w spektrum autyzmu, osobami z niepełnosprawnością intelektualną, w edukacji i w domu. Współczesna praktyka SAZ kładzie duży nacisk na etykę i godność osoby.

Model ABC to podstawowa jednostka analizy w SAZ, obejmująca poprzednik, zachowanie i konsekwencję. Poprzednik to to, co dzieje się tuż przed zachowaniem, na przykład polecenie lub zmiana otoczenia, zachowanie to konkretne, obserwowalne działanie, a konsekwencja to to, co następuje bezpośrednio po nim. Analiza tych trzech elementów pozwala sformułować hipotezę o funkcji zachowania. Zapis ABC prowadzi się systematycznie w różnych sytuacjach, a nie na podstawie pojedynczego epizodu.

Ocena funkcjonalna zachowania, czyli FBA, to proces zbierania informacji, który pozwala ustalić, dlaczego zachowanie występuje i co je podtrzymuje. Obejmuje wywiady z rodzicami i nauczycielami, bezpośrednią obserwację, zapisy ABC oraz w niektórych przypadkach eksperymentalną analizę funkcjonalną. Efektem jest hipoteza funkcjonalna, na której opiera się plan interwencji. FBA jest szczególnie ważna przy zachowaniach trudnych, bo interwencje dobrane bez znajomości funkcji często nie działają.

W SAZ wyróżnia się cztery główne funkcje zachowania: dostęp do przedmiotu lub aktywności, zdobycie uwagi społecznej, ucieczkę lub uniknięcie czegoś nieprzyjemnego oraz wzmocnienie automatyczne, czyli doznania wynikające z samego zachowania. Te same zachowania, na przykład krzyk, mogą u różnych osób pełnić różne funkcje. Zachowanie może też mieć więcej niż jedną funkcję. Znajomość funkcji pozwala nauczyć osobę innego, akceptowalnego sposobu zaspokajania tej samej potrzeby.

Wzmocnienie pozytywne polega na dodaniu czegoś po zachowaniu, co zwiększa prawdopodobieństwo jego powtórzenia, na przykład pochwały lub ulubionej aktywności. Wzmocnienie negatywne polega na usunięciu czegoś nieprzyjemnego po zachowaniu, co również zwiększa jego częstość, na przykład przerwaniu trudnego zadania. Wzmocnienie negatywne nie jest karą, bo kara zmniejsza częstość zachowania. W SAZ wzmocnienie definiuje się funkcjonalnie, czyli po jego wpływie na zachowanie, a nie po intencji.

Zachowanie w terapii behawioralnej mierzy się, najpierw tworząc jego definicję operacyjną, czyli precyzyjny, obserwowalny opis, a następnie wybierając odpowiednią metodę pomiaru. Można liczyć częstość, mierzyć czas trwania lub latencję albo stosować metody interwałowe, takie jak próbkowanie całego lub częściowego interwału. Dane przedstawia się zwykle na wykresie liniowym, co ułatwia ocenę zmiany. Rzetelność pomiaru sprawdza się, porównując zapisy dwóch niezależnych obserwatorów.

Podpowiedzi to dodatkowe wskazówki, które pomagają osobie wykonać zachowanie poprawnie, na przykład werbalne, gestowe, wizualne, modelowanie lub pomoc fizyczna. Fading to stopniowe wycofywanie podpowiedzi, tak aby zachowanie pojawiało się samodzielnie w odpowiedzi na naturalne sygnały. Bez planowego wycofywania pojawia się ryzyko uzależnienia od podpowiedzi. Podpowiedzi łączy się z kształtowaniem i łańcuchowaniem zachowań, a na końcu pracuje się nad generalizacją i utrzymaniem umiejętności.

Podstaw SAZ najlepiej uczyć się na materiale, który łączy teorię i etykę z praktyką pomiaru, oceny funkcjonalnej i budowania umiejętności. Szkolenie CWP „Stosowana Analiza Zachowania (SAZ/ABA) – podstawy, ocena funkcjonalna i praca nad zachowaniem” omawia model ABC, definicje operacyjne, metody pomiaru, FBA, operacje motywacyjne, ocenę preferencji, wzmacnianie, kształtowanie, łańcuchowanie, podpowiedzi i generalizację. Kontynuacją jest druga część serii o komunikacji funkcjonalnej i zachowaniach trudnych.

Pytania o dostęp i certyfikat

Dla psychologów, psychoterapeutów, psychologów szkolnych i poradnianych, pedagogów specjalnych, doradców zawodowych, studentów psychologii oraz rodziców. Materiał dla specjalistów zakłada przygotowanie kierunkowe: nie tłumaczymy podstaw od zera i nie publikujemy treści rozwoju osobistego. Osobna część biblioteki jest napisana z myślą o rodzicach — porusza m.in. tematy związane z rozwodem i rozstaniem rodziców, które mogą pomóc chronić dziecko przed skutkami konfliktu.

Nie. Certyfikaty są dostępne wyłącznie w płatnym planie (Student, Rodzic, Specjalista albo plan dla placówek). Nie obejmuje ich bezpłatny okres próbny ani darmowe konto. W okresie próbnym możesz uczyć się i kończyć szkolenia, postęp się zapisuje, a certyfikat z każdego ukończonego szkolenia pobierzesz od razu po pierwszej płatności, ze strony szkolenia w strefie kursanta.

Nie, bo do 2028 roku nie ma czego przyznawać. System doskonalenia zawodowego psychologów opisany w art. 29 ustawy z 23 stycznia 2026 r. o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów zacznie obowiązywać wraz z trzonem ustawy 19 maja 2028 r., a doskonalenie ma być wtedy organizowane lub koordynowane przez samorząd zawodowy. Każdy, kto dziś obiecuje punkty, obiecuje coś, co nie istnieje. Wystawiamy certyfikat ukończenia szkolenia z liczbą godzin dydaktycznych i prowadzimy dziennik rozwoju zawodowego, żeby po wejściu przepisów w życie mieć udokumentowany dorobek.

To szkolenia pisane, podzielone na lekcje po kilkanaście minut, z materiałem do czytania. Wracasz do nich w dowolnym momencie i przerabiasz we własnym tempie. W przyszłości planujemy wprowadzić także wersje audio. Zajęć na żywo i superwizji grupowej nie prowadzimy.

Udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Certyfikat nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest dokumentem żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Jest dokumentem do Twojej własnej dokumentacji rozwoju zawodowego oraz do przedstawienia pracodawcy, jeśli tego wymaga.

Tak. Dział Pedagog i psycholog szkolny zbiera szkolenia do pracy w szkole i przedszkolu: uczeń z ADHD i w spektrum autyzmu, agresja i trudne zachowania, uczeń w kryzysie, WOPFU i IPET, trudna rozmowa z rodzicem, ochrona małoletnich, program wychowawczo-profilaktyczny. Znajdziesz go na stronie głównej, w menu jako Pedagog szkolny i pod adresem cwp.edu.pl/kategorie/pedagog-i-psycholog-szkolny. Szkolenia są w planie Specjalista. Na blogu jest osobna zakładka Pedagog szkolny z tekstami do pracy z uczniem i klasą.

Powiązane szkolenia

Trudne zachowania dziecka – co znajduje się pod zachowaniem?Nowość

Nurty i metody psychoterapii

Trudne zachowania dziecka – co znajduje się pod zachowaniem?

Jak czytać trudne zachowanie dziecka jako komunikat o regulacji, potrzebach i funkcji – i przekładać to rozumienie na skuteczne strategie zamiast walki z objawem.

15 godz. dydakt.Średniozaawansowany
W abonamencie

Przeczytaj także