Wtorek, połowa listopada, szkoła podstawowa w średnim mieście. Dominika, pedagożka, otwiera dziennik elektroniczny, bo wychowawczyni siódmej klasy poprosiła o rozmowę. Maksym ma jedenaście dni nieobecności z rzędu. Pierwszy tydzień był na zwolnieniu lekarskim, drugi już bez papieru. Mama pisze w wiadomości: „Syn rano nie może wstać z łóżka, trzęsie się i wymiotuje. Nie będę go ciągnąć siłą”. Wychowawczyni mówi: „Pewnie nie odrobił zadania z historii i unika sprawdzianu”. Dyrektor pyta, czy wysyłać upomnienie. Dominika ma przed sobą trzy różne wersje tej samej historii i żadnej pewności, która jest prawdziwa.
Dominika: Skąd wiemy, że nie odrobił zadania, skoro nie ma go w szkole od dwóch tygodni?
Wychowawczyni: Bo zawsze unikał sprawdzianów.
Dominika: To jest nasze przypuszczenie. Zacznijmy od faktów.
Ten kurs jest o takich sytuacjach. Uczeń nie chodzi do szkoły, a dorośli wokół niego widzą co innego: chorobę, wagary, rozpieszczenie, lęk, zły wpływ domu albo złą szkołę. Każdy z nich ma po trosze rację i każdy z nich może się mylić. Zadaniem pedagoga, psychologa lub wychowawcy jest zebrać fakty, zanim szkoła przyjmie którąkolwiek z tych wersji, i ustalić, co dziecko trzyma w domu.
Dla kogo jest ten kurs?
Kurs napisałam z myślą o osobach, które w szkole lub w poradni mają do czynienia z uczniami coraz rzadziej obecnymi na zajęciach:
- pedagodzy i psycholodzy szkolni, także w przedszkolach, które prowadzą roczne przygotowanie do szkoły,
- wychowawcy klas i nauczyciele przedmiotów, którzy pierwsi widzą pustą ławkę,
- dyrektorzy i wicedyrektorzy, którzy podpisują upomnienia i odpowiadają za frekwencję,
- pracownicy poradni psychologiczno-pedagogicznych, do których szkoła kieruje rodziny,
- nauczyciele szkół specjalnych i klas integracyjnych, gdzie przyczyn nieobecności bywa więcej.
Nie musisz mieć doświadczenia w pracy z lękiem. Zakładam, że znasz szkołę od środka: dziennik elektroniczny, rozmowy na korytarzu, radę pedagogiczną i telefon od rodzica w piątek po południu.
Co dokładnie znaczy, że uczeń nie chodzi do szkoły?
W tym kursie określenie „uczeń nie chodzi do szkoły” obejmuje bardzo różne sytuacje: od ucznia, który spóźnia się w poniedziałki i zwalnia się z trzeciej lekcji, po nastolatka, który od pół roku nie wychodzi z domu. Dla porządku używam kilku pojęć. Absencja szkolna to każda nieobecność, usprawiedliwiona lub nie. Odmowa chodzenia do szkoły to uporczywa trudność z pójściem na lekcje lub z pozostaniem w szkole przez cały dzień, zwykle z silnym niepokojem albo przykrymi emocjami. Wagary to ukrywane przed rodzicami opuszczanie zajęć, zwykle bez lęku, za to z wyborem innej aktywności. Zatrzymywanie w domu to sytuacja, w której to rodzic decyduje, że dziecko do szkoły nie pójdzie, z różnych powodów. Potocznie mówi się też o fobii szkolnej. To określenie z rozmów w pokoju nauczycielskim i z forów dla rodziców, a nie rozpoznanie: w klasyfikacjach chorób takiej jednostki nie ma. Lekarz, który bada dziecko niechodzące do szkoły, sprawdza konkretne możliwości, na przykład lęk separacyjny, lęk społeczny, depresję albo chorobę somatyczną. W notatkach i pismach szkoły opisuj więc zachowanie i objawy, a słowo „fobia” zostaw lekarzowi, jeśli w ogóle go użyje.
Najważniejsze zdanie całego kursu brzmi tak: odmowa chodzenia do szkoły jest zachowaniem, a nie diagnozą. Pod tym samym zachowaniem mogą kryć się lęk społeczny, depresja, przemoc rówieśnicza, kłopoty w nauce, przeciążenie sensoryczne u ucznia w spektrum autyzmu, choroba przewlekła, trudna sytuacja w rodzinie albo połączenie kilku powodów. Dlatego zanim cokolwiek zrobisz, najpierw pytasz, po co uczeń zostaje w domu.
Czego się nauczysz?
Kurs ma dwanaście modułów. Najpierw porządkujemy pojęcia i funkcje nieobecności. Potem omawiamy przyczyny, wczesne sygnały i rozmowy: z uczniem oraz z rodzicem, także takim, który chroni dziecko przed szkołą. W środkowej części są spektrum autyzmu, ADHD i trudności sensoryczne, plan stopniowego powrotu, przygotowanie klasy i nauczycieli oraz współpraca z poradnią, psychiatrą i lekarzem. Na końcu znajdziesz nauczanie indywidualne i zdalne, przepisy o obowiązku szkolnym oraz zapobieganie w szkole: monitoring frekwencji i szybką reakcję.
W każdym module jest jedno studium przypadku, a ostatnia lekcja kończy się ćwiczeniem praktycznym z przykładowymi odpowiedziami. Do kursu dołączone są karty do druku: arkusz analizy nieobecności, lista wczesnych sygnałów, scenariusze rozmów, plan powrotu, karta postępów i inne. Znajdziesz je przy odpowiednich lekcjach.
Czym ten kurs nie jest?
Kurs nie zastępuje diagnozy ani leczenia ucznia. Nie uczy stawiania rozpoznań i nie daje narzędzi do ich stawiania. Pedagog szkolny nie diagnozuje depresji ani zaburzeń lękowych, nawet jeśli ma za sobą dużo godzin rozmów z dziećmi. Jego zadaniem jest zauważyć, opisać, zadbać o bezpieczeństwo i skierować. Gdy podejrzewasz depresję, zaburzenia lękowe, myśli samobójcze albo samookaleczenia, szkoła kieruje rodzinę do lekarza, psychiatry dzieci i młodzieży lub do poradni. Ty nie czekasz, aż rodzic sam na to wpadnie, i nie odkładasz sprawy do końca półrocza.
Kurs nie jest akredytowany. Po jego ukończeniu otrzymujesz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin nauki. Certyfikat potwierdza Twój udział w szkoleniu, ale nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych, w tym z zakresu pedagogiki specjalnej, i nie jest formą doskonalenia zawodowego uznawaną do awansu. Jeśli potrzebujesz zaświadczenia o takim charakterze, szukaj szkolenia u akredytowanych organizatorów.
Kurs nie jest też poradą prawną. Przepisy omawiam tam, gdzie pomagają zrozumieć obowiązki szkoły, i podaję ich źródło. W konkretnej sprawie sprawdź aktualny tekst, a w razie wątpliwości zapytaj organ prowadzący lub kuratorium.
Gdzie szukać pomocy, gdy ktoś jest w niebezpieczeństwie?
Zdarzy się, że w rozmowie z uczniem usłyszysz coś, co zmieni cały plan dnia. Zapamiętaj kilka numerów, bo powtórzymy je jeszcze w kursie.
- Zagrożenie życia lub zdrowia: 112.
- Dziecko lub nastolatek może zadzwonić pod 116 111.
- Pod 800 12 12 12 (Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka) dzwoni dziecko albo dorosły, który martwi się o dziecko, także nauczyciel lub pedagog.
- Dorosły, który potrzebuje rozmowy w kryzysie, w tym rodzic albo nauczyciel, może zadzwonić pod 116 123 albo 800 70 2222, całodobowo.
Gdy uczeń mówi, że nie chce żyć, nie zostawiasz go samego, pytasz wprost, czy myśli o odebraniu sobie życia i czy ma plan, i uruchamiasz procedurę szkoły. Zawiadamiasz rodzica i dyrektora, a rodzinie wskazujesz pilną konsultację u psychiatry dzieci i młodzieży. Przy wysokim ryzyku dzwonisz pod 112 i zostajesz z uczniem do przyjazdu pomocy albo rodzica. Rodzicowi, który wieczorem zostanie z tym sam, podajesz 116 123 i 800 70 2222. Szczegóły omawiamy w kolejnych modułach.
Jak pracować z kursem?
Każda lekcja zawiera sytuacje z praktyki. Osoby w nich występujące są fikcyjne, a szkoły i miejscowości wymyślone, choć problemy są prawdziwe: duże miasto i mała wieś, szkoła podstawowa i ponadpodstawowa, szkoła specjalna, klasa integracyjna, przedszkole i poradnia. Po opisie zwykle jest komentarz, który pokazuje, co zadziałało, a co mogło zostać zrobione inaczej.
Przy rozmowach zapisuję gotowe sformułowania, które możesz powiedzieć uczniowi lub napisać rodzicowi. Nie musisz ich powtarzać słowo w słowo. Zmień je tak, żeby brzmiały jak Ty, bo uczeń od razu wyczuje tekst nauczony na pamięć.
Dobrze jest czytać kurs z konkretnym uczniem w głowie. Masz wtedy przed oczami kogoś, kogo znasz, i sprawdzasz każdą lekcję na żywym przykładzie, bez stawiania mu rozpoznań.
Pierwsze ćwiczenie na dziś
Weź kartkę i zapisz imię jednego ucznia z Twojej szkoły, który w ostatnich tygodniach ma wyraźnie więcej nieobecności niż rok temu. Pod spodem odpowiedz sobie na trzy pytania: co wiem o tym, kiedy go nie ma, co wiem o tym, co mówi o szkole, i co o nim tylko zakładam. Zwykle okazuje się, że pierwszych dwóch rubryk jest mało, a trzecia pełna. To normalne i właśnie od tej luki zaczynamy kurs.
Dominika z początku lekcji zrobiła dokładnie to samo, zanim zadzwoniła do mamy Maksyma. Zapisała, że wie o jedenastu dniach nieobecności, o pierwszym tygodniu zwolnienia i o wiadomości mamy. Nie wiedziała, czy chłopiec jest w domu sam, co robi w ciągu dnia, od kiedy to trwa i co zmieniło się w klasie. Wiedziała za to, że wychowawczyni zakłada unikanie sprawdzianu, dyrektor myśli o upomnieniu, a mama o chorobie. W kolejnych modułach wrócimy do tej sprawy i krok po kroku ją rozwiążemy.
Możesz napisać do wychowawcy swojej klasy już dziś: „Proszę o zestawienie nieobecności ucznia z ostatnich ośmiu tygodni, z podziałem na dni tygodnia i lekcje”. To jest pierwszy krok i nie wymaga niczyjej zgody poza zwykłą współpracą w szkole.
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 47 lekcji w abonamencie
Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.