W czwartek o 7:50 w sekretariacie dużej miejskiej szkoły podstawowej dzwoni telefon. Pani Mira odbiera, słucha, mruga i zasłania słuchawkę dłonią. „Pani dyrektor, jakaś pani mówi po rosyjsku i po polsku naraz, chyba chce zapisać syna, a on stoi obok i ma dwanaście lat”. Dyrektorka odkłada kawę. W głowie ma w tej chwili pięć pytań: do której klasy, na jakiej podstawie, kto z nim porozmawia, co z językiem i czy ktoś w tej szkole kiedykolwiek to robił.
Jeśli takie pytania znasz, ten kurs jest dla Ciebie. Jeśli jeszcze nie, to pewnie zadasz je w tym roku szkolnym albo w następnym.
Kim jest uczeń z doświadczeniem migracji
Uczeń z doświadczeniem migracji to dziecko lub nastolatek, który uczył się wcześniej w innym kraju albo wychował się w rodzinie, która przeniosła się z jednego kraju do drugiego, i który teraz zaczyna naukę w polskiej szkole. To szeroka definicja i celowo tak ją piszę. Mieści się w niej chłopiec z Charkowa, dziewczynka urodzona w Manchesterze, której rodzice wrócili do Polski, i syn kierowcy z Gruzji, który mieszka w Polsce od roku. Mieści się nastolatka z Wietnamu, która przyjechała do babci, i trzecioklasista z Białorusi, który nie wie, dlaczego wszyscy tu mówią „proszę pani” zamiast po imieniu.
Co ich łączy? Każdy z nich ma w głowie inną szkołę. Inny rozkład dnia, inne zasady, inny sposób odpowiadania na lekcji, inną skalę ocen. Część z nich nie zna polskiego w ogóle, część zna go na poziomie kuchni i podwórka, a część mówi po polsku płynnie, ale nie umie napisać wypracowania. To ostatnie dotyczy zwłaszcza dzieci reemigrantów i wymaga osobnego podejścia, o czym będzie w module siódmym.
Dla kogo jest ten kurs
Dla ludzi, którzy w szkole, przedszkolu lub poradni mają do czynienia z takim uczniem i chcą wiedzieć, co zrobić jutro rano. Dla pedagogów i psychologów szkolnych, bo to oni zwykle prowadzą rozmowę kwalifikacyjną i układają plan wsparcia. Dla wychowawców, którzy będą z uczniem na co dzień. Dla nauczycieli przedmiotów, którzy mają dwadzieścia osiem osób w klasie i jedno dziecko, które nie rozumie polecenia. Dla nauczycieli polskiego jako drugiego, którzy często zostają w szkole jedyną osobą z odpowiednim przygotowaniem. Dla asystentów międzykulturowych i pomocy nauczyciela. Dla dyrektorów, bo to dyrektor podpisuje decyzje i układa budżet godzin. I dla pracowników poradni psychologiczno-pedagogicznych.
Przykłady w kursie pochodzą z różnych miejsc: z dużego miasta, z wiejskiej szkoły z jedną klasą na rocznik, z przedszkola, z liceum, ze szkoły branżowej, ze szkoły specjalnej, z klasy integracyjnej i z poradni. Postaci są zmyślone. Sytuacje nie.
Z jakiej perspektywy to piszę
Przepracowałam dwadzieścia lat jako pedagożka i psycholożka, przez wiele z nich w szkołach z oddziałami przygotowawczymi. Widziałam dzieci, które w trzy miesiące zaczęły żartować po polsku, i dzieci, które przez pół roku nie odezwały się ani słowem, a potem pewnego dnia powiedziały całe zdanie, jakby nigdy nic. Widziałam też dorosłych, którzy robili wszystko dobrze według instrukcji, a dziecko i tak płakało w szatni, bo nikt nie powiedział mu, gdzie wolno powiesić kurtkę.
Dlatego ten kurs jest praktyczny. Nie będę Cię przekonywać do żadnych poglądów na migrację ani oceniać, dlaczego rodzina się przeniosła. To nie jest nasza sprawa w szkole. Nasza sprawa zaczyna się w momencie, gdy dziecko stoi w drzwiach klasy i ktoś musi wiedzieć, co powiedzieć.
Co dostaniesz
Dwanaście modułów, w każdym cztery lekcje. Przejdziemy drogę, którą przechodzi uczeń: przyjęcie i kwalifikacja do klasy, prawo do dodatkowych zajęć, ocenianie, pierwsze tygodnie, trudne przeżycia, rozróżnianie bariery językowej od trudności w uczeniu się, współpraca z rodzicami, klasa i rówieśnicy, różnice w zwyczajach i na końcu plan wsparcia, który możesz od razu zastosować.
W każdej lekcji znajdziesz sytuacje z praktyki z komentarzem, dialogi, typowe błędy i gotowe zdania. Zdania pojawiają się po słowach „Możesz powiedzieć” i „Możesz napisać”, żebyś mógł je wziąć i dopasować do własnych ust. Część napisałam też prostym polskim, tak jak pisze się do rodzica, który dopiero się uczy języka. W każdym module jest studium przypadku, a na końcu modułu ćwiczenie z przykładową odpowiedzią. Do kursu dołączone są karty i wzory do wydruku: lista kontrolna przyjęcia, karta rozmowy kwalifikacyjnej, ściąga o prawach ucznia, karta dostosowań, plan pierwszego tygodnia i plan wsparcia na trzy miesiące.
Czym ten kurs nie jest
To trzeba napisać wprost. Kurs nie jest akredytowany, nie daje uprawnień ani kwalifikacji zawodowych, w tym z pedagogiki specjalnej. Nie jest formą doskonalenia uznawaną do awansu zawodowego. Po ukończeniu otrzymasz certyfikat ukończenia CWP z liczbą godzin, który potwierdza udział w szkoleniu, i na tym jego rola się kończy. Jeśli dyrektor albo organ prowadzący rozlicza Cię z doskonalenia zawodowego, zapytaj ich o zasady przed zapisem.
Kurs nie jest poradą prawną. Omawiam przepisy tam, gdzie pomagają w pracy, na przykład gdy rodzic pyta, ile godzin polskiego dziecko ma mieć. Przepisy się zmieniają, a Twoja sprawa zależy od statutu szkoły, decyzji organu prowadzącego i dokumentów, które masz przed sobą. W sprawach spornych zapytaj dyrektora, organ prowadzący lub radcę prawnego. Nie ma tu też nic o legalizacji pobytu, o świadczeniach i o statusie cudzoziemca. To są sprawy urzędów, nie szkoły. Kurs nie zastępuje wreszcie pomocy lekarza ani psychoterapeuty, ani dziecku, ani Tobie.
Jeśli czytasz przepisy w kursie, sprawdź datę. Stan prawny, który opisuję, jest z listopada 2026 roku. Część szczególnych rozwiązań dla uczniów z jednego kraju wygasła, a zasady ogólne przeszły na pierwszy plan. W lekcjach o prawie powiem dokładnie, co z czego wynika.
Dwie zasady na cały kurs
Pierwsza: dziecko nie jest swoim krajem. Uczeń z doświadczeniem migracji to konkretna osoba z konkretnym charakterem, z lubianym przedmiotem, z bratem, który wciąż jest gdzie indziej, albo z kotem, którego zostawiła u sąsiadki. Zanim pomyślisz „Ukrainiec” czy „Wietnamka”, pomyśl „Dmytro, który lubi geometrię”.
Druga: pytasz, nie zakładasz. O zwyczaje rodziny, o wcześniejszą szkołę, o to, co dziecko lubi jeść, o to, czy odpowiada mu miejsce w ławce. Nie wiesz tego z góry i nie musisz. Zakładanie jest wygodne, ale kosztuje zaufanie rodziców.
Pierwsza scena jeszcze raz
Wróćmy do czwartku, 7:50. Dyrektorka przejęła telefon i usłyszała łamany polski z rosyjską melodią. „Syn dwanaście lat, szkoła w Mińsku, siódma klasa, mamy papiery, ale po rosyjsku”. Dyrektorka wzięła oddech.
Dyrektorka: Dzień dobry, dziękuję, że pani zadzwoniła. Proszę przyjść jutro o dziesiątej z synem i z dokumentami z poprzedniej szkoły. Porozmawiamy we trójkę.
Matka: Mam tłumaczenie? Nie mam, tylko oryginały.
Dyrektorka: Oryginały wystarczą. Proszę przynieść wszystko, co pani ma, także zeszyty syna. Jeśli to pani pomoże, może przyjść ktoś, kto lepiej mówi po polsku.
Dyrektorka nie obiecała niczego, czego nie mogła obiecać. Nie powiedziała „spróbujemy” ani „zobaczymy”. Dała konkretną godzinę, powiedziała, co przynieść, i zaprosiła syna. To jedna z technik, które rozbierzemy w module drugim, ale już teraz widać, że w pierwszej minucie nie trzeba rozwiązywać wszystkiego, trzeba dać rodzicowi pewność, że ktoś się zajmie sprawą.
Na pierwszy dzień
Gdy zobaczysz w szkole ucznia z doświadczeniem migracji, na początek zrób trzy rzeczy: nie rób z niego wyjątku bardziej, niż to konieczne, nie wypytuj o to, dlaczego tu jest, i zapisz, kto w szkole będzie jego pierwszą osobą kontaktową. W kursie znajdziesz do tego narzędzia. Teraz tylko dopisz to na kartce.
Możesz powiedzieć rodzicowi na pierwszej rozmowie: „Cieszymy się, że Państwo do nas przyszli. Najpierw ustalimy, co jest najpilniejsze, a potem zaplanujemy resztę. Nie musi pani wszystkiego pamiętać, wszystko dostanie pani na kartce”.
Możesz napisać w prostym polskim, jeśli rodzic nie zna dobrze języka: „Dzień dobry. Zapraszamy w piątek o 10:00 do szkoły. Proszę przynieść papiery z poprzedniej szkoły i dokument dziecka. Rozmowa trwa około 30 minut. Może przyjść osoba, która pomoże w języku. Pozdrawiam, pedagog szkolny”.
Typowe błędy w pierwszym kontakcie
Pierwszy: obiecujesz, zanim zbadasz. „Oczywiście, przyjmiemy go do szóstej klasy”, a po rozmowie okazuje się, że papiery wskazują na siódmą. Drugi: mówisz do dziecka przez rodzica, jakby nie istniało. Trzeci: pytasz w korytarzu, przy innych rodzicach, o powód wyjazdu. Czwarty: wysyłasz rodzica do „tej pani, która zna rosyjski”, nie sprawdzając, czy ta pani wie, że ją wysyłasz. Piąty: zakładasz, że rodzina nie zna prawa do nauki i trzeba ją przekonywać, że dziecko ma prawo chodzić do szkoły. Ma, i to jest zapisane w przepisach. Prawo oświatowe w art. 165 ust. 1 mówi, że osoby niebędące obywatelami polskimi korzystają z nauki i opieki w publicznych przedszkolach i innych formach wychowania przedszkolnego, a te, które podlegają obowiązkowi szkolnemu, także w publicznych szkołach podstawowych, na warunkach dotyczących obywateli polskich. Ust. 2 mówi to samo o publicznych szkołach ponadpodstawowych dla osób objętych obowiązkiem nauki.
Szósty błąd zdarza się w małych szkołach: dyrektor odsyła rodzinę do większej szkoły w mieście, „bo tam mają doświadczenie”. Jeśli dziecko mieszka w obwodzie, szkoła obwodowa przyjmuje je do szkoły podstawowej z urzędu, tak jak każde inne dziecko z obwodu. Doświadczenie przychodzi z pierwszym uczniem.
Pierwszy telefon w małej szkole
W szkole na wsi często nie ma sekretarki, która odbierze telefon o 7:50. Dzwoni się na komórkę dyrektorki albo przychodzi się prosto do pokoju nauczycielskiego. Wtedy dobrze mieć przy telefonie kartkę z czterema rzeczami do zapisania: imię dziecka, wiek, ostatnia klasa za granicą, numer telefonu rodzica. Reszta poczeka do spotkania.
Możesz powiedzieć, gdy rodzic przyszedł bez zapowiedzi: „Dobrze, że Państwo przyszli. Dziś zapiszę najważniejsze dane. Na spokojną rozmowę zapraszam jutro o 12:00, wtedy będzie też wychowawczyni”.
Możesz napisać w zeszycie dyżurów, żeby informacja nie zginęła: „Wtorek 9:15, przyszła mama chłopca, 10 lat, ostatnio klasa 4 w szkole za granicą, mówi po rumuńsku i trochę po angielsku. Spotkanie środa 12:00. Prosiłam o świadectwo i zeszyty. Dzwonić na numer zapisany w karcie”.
Co dalej
Następna lekcja opisuje, czym różnią się drogi uchodźcy, reemigranta i dziecka pracownika. Z każdą z nich wiążą się inne potrzeby i inne pułapki, w które łatwo wpaść przy pierwszej rozmowie. W trzeciej lekcji zastanowimy się, co szkoła wie o uczniu, zanim ten wejdzie do klasy, a w czwartej poznasz pięciu uczniów z pięciu szkół i ćwiczenie, które zamknie moduł.
Dalsza część szkolenia
Pozostałe 47 lekcji w abonamencie
Całe szkolenie otwiera plan Pedagog szkolny, od 74,90 zł / mies. przy płatności rocznej. To szkolenie jest też w planie Specjalista, razem z całą biblioteką. Certyfikat z liczbą godzin dydaktycznych wystawiamy po ukończeniu wszystkich lekcji.
Certyfikat potwierdza udział w szkoleniu i liczbę godzin dydaktycznych. Nie nadaje uprawnień zawodowych, nie jest certyfikatem psychoterapeuty żadnego towarzystwa naukowego ani zaświadczeniem oświatowym. Materiały mają charakter edukacyjny i nie zastępują superwizji ani leczenia.