Demencja: trudne zachowania. Jak reagować na złość, krzyk i odmowę?

Tata krzyczy, gdy proponujesz kąpiel. Mama odpycha talerz i mówi, że jej nie otrujesz. Albo bez widocznego powodu rzuca pilotem i trzaska drzwiami. Takie chwile potrafią wytrącić z równowagi nawet najbardziej cierpliwą osobę.

Jak reagować na trudne zachowania przy demencji? Najpierw zadbaj o bezpieczeństwo i własny spokój, nie kłóć się i nie tłumacz w chwili wybuchu. Potem szukaj przyczyny: złość, krzyk i odmowa bardzo często są sposobem, w jaki rodzic mówi o bólu, lęku, zmęczeniu, wstydzie albo nadmiarze bodźców. Kiedy znajdziesz powód, często możesz zapobiec kolejnym trudnym sytuacjom, zamiast co dzień gasić pożary.

Poniżej znajdziesz plan na moment wybuchu, sposoby szukania przyczyny i konkretne podpowiedzi przy odmowie kąpieli, jedzenia czy leków.

Zachowanie to komunikat

Osoba z demencją coraz trudniej mówi o tym, co czuje i czego potrzebuje. Nie zawsze powie „boli mnie brzuch” albo „wstydzę się rozbierać przy tobie”. Zamiast tego może się złościć, krzyczeć, odmawiać albo uciekać.

Dlatego warto zmienić pytanie z „Dlaczego on mi to robi?” na „Co on próbuje mi powiedzieć?”.

Najczęstsze ukryte przyczyny trudnych zachowań:

• ból: zębów, stawów, brzucha, głowy, odleżyny, zbyt ciasne buty,
• potrzeby ciała: głód, pragnienie, potrzeba toalety, zaparcie, zimno lub gorąco,
• zmęczenie i za mało snu,
• nadmiar bodźców: hałas, telewizor, kilka osób mówiących naraz, goście,
• lęk i zagubienie: nowe miejsce, nowa osoba, nie wiadomo, co się dzieje,
• wstyd i utrata kontroli, zwłaszcza przy myciu, ubieraniu, korzystaniu z toalety,
• nuda i brak sensownego zajęcia,
• sposób, w jaki do niego mówimy: pośpiech, polecenia, ton zniecierpliwienia.

Często działa kilka przyczyn naraz. Nie trzeba ich od razu odgadnąć. Wystarczy zacząć się przyglądać.

Demencja: trudne zachowania w chwili wybuchu

Gdy rodzic krzyczy, złości się albo jest agresywny, nie jest to dobry moment na tłumaczenie i szukanie winnych. Liczy się, żeby emocje opadły i nikomu nic się nie stało.

1. Zatrzymaj się. Weź oddech, zanim cokolwiek powiesz. Powiedz sobie w myślach: „To choroba, nie atak na mnie”.
2. Zadbaj o bezpieczeństwo. Odsuń przedmioty, którymi można zrobić krzywdę. Zrób krok do tyłu, jeśli rodzic macha rękami. Nie przytrzymuj go na siłę, chyba że grozi mu niebezpieczeństwo.
3. Mów mało, spokojnie i niżej. „Widzę, że jesteś zdenerwowany. Jestem tutaj”.
4. Nie kłóć się i nie broń. Nawet jeśli to, co słyszysz, jest niesprawiedliwe. W tej chwili rodzic i tak nie przyjmie argumentów.
5. Zmniejsz bodźce. Wyłącz telewizor, poproś innych domowników, żeby wyszli, zgaś ostre światło.
6. Daj przestrzeń i czas. Czasem najlepiej wyjść na kilka minut i wrócić, gdy rodzic się uspokoi. Upewnij się tylko, że jest bezpieczny.
7. Zaproponuj coś przyjemnego. Herbatę, ulubioną muzykę, wspólne wyjście na balkon. Odwrócenie uwagi często działa lepiej niż rozmowa o tym, co się stało.

Krótki przykład:

Mama: Zostaw mnie! Nigdzie nie idę!

Syn: Dobrze, mamo. Nie musimy nigdzie iść. Usiądę tu obok.

Mama: Wszyscy mi każą!

Syn: To musi być męczące. Zrobię nam herbatę, dobrze?

Po kilkunastu minutach, gdy mama jest spokojniejsza, syn może jeszcze raz zaproponować to, czego dotyczyła odmowa, ale w inny sposób.

Jak szukać przyczyny trudnych zachowań

Jeśli wybuchy się powtarzają, warto przez tydzień lub dwa prowadzić proste notatki. Po każdej trudnej sytuacji zapisz trzy rzeczy:

• Co działo się tuż przed? Kto był w pokoju, co robiliście, jaka była pora dnia, czy grał telewizor.
• Co się wydarzyło? Krótko i konkretnie: „krzyczał, odepchnął miskę”.
• Co było potem? Co pomogło, a co pogorszyło sytuację.

Po kilku dniach często widać wzór. Na przykład: złość pojawia się zawsze przy porannym myciu, gdy w łazience jest zimno, albo wieczorem, gdy do domu wracają wszyscy domownicy. Wtedy możesz zmienić warunki, a nie tylko reagować na skutki.

Zadawaj sobie też pytania:

• Czy rodzic coś je i pije w ciągu dnia?
• Kiedy ostatnio był w toalecie?
• Czy coś go może boleć?
• Czy dobrze widzi i słyszy?
• Czy to, czego od niego oczekuję, nie jest dla niego teraz za trudne?

Odmowa kąpieli, jedzenia, leków: co pomaga

Kąpiel i mycie

Odmowa kąpieli to jedna z najczęstszych trudności. Dla rodzica łazienka może być zimna, głośna, śliska i zawstydzająca. Pomaga:

• ciepła łazienka i przygotowane wcześniej ręczniki,
• stała pora, najlepiej w ciągu dnia, gdy rodzic jest wypoczęty,
• zakrywanie ciała ręcznikiem w trakcie mycia,
• mycie po kawałku zamiast pełnej kąpieli, jeśli to łatwiejsze,
• zaproszenie zamiast polecenia: „Przygotowałam Ci ciepłą wodę, odświeżysz się?” zamiast „Musisz się wykąpać”,
• pozwolenie na samodzielność tam, gdzie to możliwe: rodzic sam myje twarz i ręce.

Jedzenie i picie

Gdy rodzic nie chce jeść, warto sprawdzić, czy nie bolą go zęby lub dziąsła, czy proteza dobrze leży, czy nie ma kłopotu z połykaniem. Pomaga:

• mniejsze porcje i kilka posiłków w ciągu dnia,
• jedzenie, które można wziąć do ręki,
• jednokolorowy talerz odcinający się od jedzenia i stołu,
• spokojna atmosfera bez telewizora,
• wspólne jedzenie: rodzic łatwiej je, gdy widzi, że Ty też jesz.

Leki

Odmowa leków bywa wynikiem podejrzliwości, trudności z połykaniem albo po prostu złego momentu. Nie wciskaj leków na siłę i nie mieszaj ich z jedzeniem na własną rękę. Porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą, czy forma leku może być inna i jak najlepiej je podawać. Spróbuj też podać je za kilkanaście minut, przy innej osobie albo przy ulubionym napoju, jeśli lekarz na to pozwala.

Kiedy szukać pomocy i dbać o bezpieczeństwo

Trudne zachowania są częścią choroby, ale nie musisz sama lub sam ich dźwigać. Porozmawiaj z lekarzem, gdy:

• zachowanie zmieniło się nagle, w ciągu godzin lub kilku dni,
• pojawiło się splątanie, gorączka, duża senność albo silne pobudzenie,
• rodzic widzi lub słyszy rzeczy, których nie ma,
• zachowania są coraz silniejsze albo rodzic krzywdzi siebie lub innych,
• trudności nasiliły się po zmianie leków.

Nagła zmiana może mieć przyczynę, którą da się leczyć, na przykład infekcję, ból czy odwodnienie.

Jeśli rodzic jest agresywny i czujesz, że Ty albo inni domownicy jesteście w niebezpieczeństwie, wyjdź z pokoju w bezpieczne miejsce i dzwoń pod 112. Gdy w domu dochodzi do przemocy, w którąkolwiek stronę, wsparcie znajdziesz pod numerem 800 70 2222 (całodobowo). Jeśli czujesz, że zaczynasz tracić cierpliwość i boisz się własnej reakcji, to ważny sygnał, że potrzebujesz odpoczynku i pomocy. Możesz zadzwonić pod 116 123.

Jeśli chcesz poznać więcej sposobów reagowania na konkretne trudne sytuacje, przygotowaliśmy szkolenie Demencja u rodzica – jak się opiekować i nie stracić siebie. Możesz wracać do niego za każdym razem, gdy pojawi się nowy problem.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego osoba z demencją jest agresywna?

Agresja u osoby z demencją zwykle wynika z choroby i niezaspokojonej potrzeby, a nie ze złej woli. Częste przyczyny to ból, lęk, zagubienie, zmęczenie, nadmiar bodźców, wstyd przy myciu lub ubieraniu albo poczucie, że ktoś narzuca jej swoją wolę. Warto obserwować, co dzieje się tuż przed wybuchem. Jeśli agresja pojawiła się nagle lub szybko narasta, porozmawiaj z lekarzem.

Jak uspokoić osobę z demencją, która krzyczy?

Nie podnoś głosu i nie tłumacz w tej chwili, co się wydarzyło. Mów mało, spokojnie i niskim tonem, na przykład „Widzę, że jesteś zdenerwowany. Jestem tutaj”. Wycisz otoczenie, wyłącz telewizor i daj rodzicowi trochę przestrzeni. Gdy złość zacznie opadać, zaproponuj coś przyjemnego, jak herbatę albo ulubioną muzykę. Później zastanów się, co mogło wywołać krzyk.

Co zrobić, gdy rodzic z demencją nie chce się myć?

Nie zmuszaj go i nie spieraj się o to, że „musi”. Zadbaj o ciepłą łazienkę, przygotowane ręczniki i stałą porę w ciągu dnia. Zakrywaj ciało ręcznikiem, myj po kawałku i pozwól rodzicowi robić tyle, ile może sam. Zamiast polecenia użyj zaproszenia. Jeśli odmowa trwa długo, spróbuj innego dnia, o innej porze albo z pomocą innej osoby.

Co robić, gdy osoba z demencją odmawia jedzenia?

Najpierw sprawdź, czy nie bolą jej zęby, czy proteza dobrze leży i czy nie ma kłopotu z połykaniem. Podawaj mniejsze porcje częściej, jedzenie, które łatwo wziąć do ręki, w spokojnej atmosferze bez telewizora. Jedzcie razem, bo to zachęca. Jeśli rodzic wyraźnie chudnie, mało pije albo odmawia jedzenia przez dłuższy czas, skontaktuj się z lekarzem.

Co zrobić, gdy rodzic z demencją nie chce przyjmować leków?

Nie zmuszaj go i nie ukrywaj leków w jedzeniu bez porozumienia z lekarzem. Spróbuj podać je za kilkanaście minut, w spokojniejszej chwili albo przy pomocy innej osoby. Zapytaj lekarza lub farmaceutę, czy lek może mieć inną formę, łatwiejszą do połknięcia, i jak najlepiej go podawać. Jeśli rodzic regularnie pomija ważne leki, powiedz o tym lekarzowi.

Kiedy trudne zachowania przy demencji wymagają pilnej pomocy?

Gdy zmiana zachowania jest nagła, pojawia się w ciągu godzin lub dni, gdy towarzyszy jej gorączka, silne splątanie, duża senność lub pobudzenie albo gdy rodzic widzi i słyszy rzeczy, których nie ma. Pilna pomoc jest też potrzebna, gdy rodzic krzywdzi siebie lub innych. Przy bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112. W sytuacji przemocy w domu możesz zadzwonić pod 800 70 2222.